ಸುಂದರೀಶತಕ -೯೩

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ತ್ರಿವಲೀತರಂಗತರಲಿತನಖಾಂಕಮೀನಂ ಝಷಾಂಕಕೈವರ್ತ:।

 ತಸ್ಯಾಂ ಸುಧಾರಸಸ್ಯಾಂ ವಲಯತಿ ರೋಮಾಲಿಬಡಿಶೇನ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ಮನ್ಮಥನೆಂಬ ಬೆಸ್ತನು ಈ ಸುಂದರಿಯ ಅಮೃತಮಯವಾದ ಸರೋವರವೆಂಬ ಸುಂದರ ತನುವಿನಲ್ಲಿನ ತ್ರಿವಳಿಗಳೆಂಬ ಅಲೆಗಳ ನಡುವೆ ಚಂಚಲವಾಗಿ ಈಜುತ್ತಿರುವ ಅವಳ ಪ್ರಿಯತಮನ ನಖಚಿಹ್ನೆಗಳೆಂಬ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಅವಳ ರೋಮಾವಳಿಯೆಂಬ ಗಾಳವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ!' 

     ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣಿನ ತನುವಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಅಮೃತಮಯವಾದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಮನ್ಮಥನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಬೆಸ್ತನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ! ಮನ್ಮಥನನ್ನು ಝಷಾಂಕಕೈವರ್ತ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಝಷಾಂಕ ಎಂದರೆ ಮನ್ಮಥ. ಕೈವರ್ತ ಎಂದರೆ ಬೆಸ್ತ. ಝಷ ಎಂದರೆ ಮೀನು. ಆ ಮೀನಿನ ಚಿಹ್ನೆಯ ಧ್ವಜವುಳ್ಳವನೇ ಝಷಾಂಕ ಅಥವಾ ಮನ್ಮಥ. 

     ಸುಂದರ ಹೆಣ್ಣಿನ ತೆಳುವಾದ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಇರುವ ತ್ರಿವಳಿಗಳೆಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮೂರು ಸುಂದರ ಗೆರೆಗಳು ಅಲೆಗಳ ಹಾಗಿವೆ! ಅವಳ ಪ್ರಿಯತಮನು ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ತ್ರಿವಳಿಗಳ‌ ಮಧ್ಯೆ ಮಾಡಿರುವ ನಖಕ್ಷತದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಚಂಚಲವಾಗಿ ಈಜುತ್ತಿರುವ ಮೀನುಗಳಂತಿವೆ! ಈ ನಖಚಿಹ್ನೆಗಳೆಂಬ ಮೀನುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಮನ್ಮಥನೆಂಬ ಬೆಸ್ತನು ಅವಳ ಹೊಕ್ಕುಳಿನಿಂದ ಹೊರಟಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೋಮಗಳ ಸಾಲಾದ ರೋಮಾವಳಿಯೆಂಬ ಗಾಳವನ್ನು ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಹೀಗೆ ಸುಂದರಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಒಂದು ಸುಂದರ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿ ಶೃಂಗಾರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಕವಿ. ಈ ವರ್ಣನೆಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶೃಂಗಾರ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಹೆಣ್ಣಿನ ದೇಹವೆಂಬ ರಸಮಯ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಕುಚಗಳು ಜೋಡಿ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ತ್ರಿವಳಿಗಳು ಅಲೆಗಳು, ಆಳವಾದ ನಾಭಿಯು  ಸುಳಿ, ನಿತಂಬಗಳು ಸರೋವರದ ದಡಗಳು, ಹೀಗೆ ವರ್ಣನೆಗಳು ಸಾಗುತ್ತವೆ! ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಪ್ರಿಯತಮನು ಮಾಡಿರುವ ನಖಕ್ಷತದ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ! ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನನು ಕಾಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಲಿಂಗನ, ಚುಂಬನ, ನಖಕ್ಷತ, ದಂತಕ್ಷತ, ಪ್ರಹಣನ, ಸೀತ್ಕಾರ, ಮೊದಲಾದ ಕಾಮಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟೆಂಟು ಬಗೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಾಮೋದ್ದೀಪನೆಗೆ ಇವು ಅವಶ್ಯಕ.‌

     

ಸುಂದರೀಶತಕ -೯೨

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಅಧರೋತ್ತರಾಸಮರ್ಥಂ ಮದನಪುಮಾರ್ಥಂ ಸ್ಮಿತೇನ ಪರಿಪುಷ್ಯತ್ ।

ಕಸ್ಯ ನ ಕರೋತಿ ಕದನಂ ವದನಂ ದಷ್ಟಾಧರಂ ತಸ್ಯಾ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ತನ್ನ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೋಪವನ್ನು ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸುಂದರಿಯು ತನ್ನ ಅಧರವನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಬಂದು ಪ್ರೇಮಪೂರಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ, ಕರಗಿದ ಅವಳು, ತನ್ನ ಕಚ್ಚಿದ ಅಧರವನ್ನು ಮೇಲ್ದುಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಪ್ರೇಮಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ನಕ್ಕಳು! ಅವಳ ಆ ಮುಖ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಕರಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ?' 

    ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ನಾಯಕಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೋಪವನ್ನು ನಟಿಸುತ್ತಾ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದೆಂದು ತನ್ನ ಅಧರವನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದಾಳೆ! ಆದರೆ ಅವನು ಅವಳ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಪ್ರೇಮಪೂರಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ಅವಳಿಗೇ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತಾಳೆ! ಆದರೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಧರವನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿ ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವಳು ತನ್ನ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲಾರಳು! ಹಾಗಾಗಿ, ಪ್ರೇಮಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವಳಿಗೇ ತಿಳಿಯದೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಗುತ್ತಾಳೆ! ಇಂಥ ಅವಳ ಮುಖಭಾವ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಾನೇ ಕರಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿಯು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. 

ಕೊಂಡಜ್ಜಿ ಶ್ರೀ ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ

   

 ನಮ್ಮ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಶಿಲ್ಪಕಲಾಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಹೊಯ್ಸಳರ ಇಂಥ ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಕಲಾದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹಾಸನದ ಬೇಲೂರಿನ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಹಾಗೂ ಹಳೇಬೀಡಿನ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ, ಶಾಂತಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನೋಡದವರು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಇಂಥ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸುಂದರ ದೇವಾಲಯಗಳ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲೇ ವನಸುಮದಂತೆ, ಮೋಡದ ಮರೆಯ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಕಂಡೂ ಕಾಣದಂತೆ ಒಂದೊಂದು ಅಪರೂಪದ ದೇವಾಲಯವಿರುತ್ತದೆ! ಅಂಥ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ದೇವಾಲಯವೇ ಹಳೇಬೀಡಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಂಡಜ್ಜಿಯ ಶ್ರೀ ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ.

    ಕೊಂಡಜ್ಜಿ, ಹಾಸನದಿಂದ ಸುಮಾರು 178 ಕಿ.ಮೀ. ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಪುಟ್ಟ ಹಳ್ಳಿ. ಇದು, ಸೀಗೇಗುಡ್ಡ, ಗರುಡನ ಗಿರಿ, ಮತ್ತು ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಕೃತಿರಮ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಒಂದು ತಾಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ ಯಾವುದೇ ಆಕರ್ಷಣೆ ಹೊಂದಿಲ್ಲದೇ, ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಟ್ಟಿಸಲಾಗಿರುವ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ನಿಬ್ಬೆರಗಾಗಿಸುವ ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿಯ  ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು! ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಕಪ್ಪು ಶಿಲೆಯ ನಿಂತ ಭಂಗಿಯ ವರಜರಾಜಸ್ವಾಮಿಯ ಈ ವಿಗ್ರಹ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದು, ಶಿಲ್ಪಿಯ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ! ಮೂಲ ವಿಗ್ರಹವು ಹನ್ನೊಂದು ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದ್ದು ಅದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಪಾಣಿಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿರುವ ಫಲಕದ ಮೇಲಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾದ, ಬಹಳ ಭವ್ಯವಾದ ಮೂರ್ತಿ. ಶಂಖ,ಚಕ್ರ, ಗದೆಗಳನ್ನು ಮೂರು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಭಯ ಮುದ್ರೆ ಧರಿಸಿರುವ ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತಿಯ ಸುಂದರ ಮುಗುಳ್ನಗೆ, ನೋಡುಗ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಚುಂಬಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ! ವಿಗ್ರಹದ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದೆ. ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಳಿ ಇಲ್ಲವಾದರೂ ಇದು ಅಪರೂಪದ ಕೆತ್ತನೆಯ ವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಜನಾರ್ದನ ಅಥವಾ ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿಯೂ ಒಂದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಗ್ರಹದ ಕಿರೀಟ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತ, ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸವೂ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿದೆ! ಇದು ಕ್ರಿ.ಶ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ವಿಗ್ರಹವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 

    ಈ ಮೂರ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯರು ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರಂತೆ, ಹೊಯ್ಸಳರ ದೊರೆ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಶಾಂತಲೆಯ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ, ಈ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿ ಬೇಲೂರಿನ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಹೊರಟನಂತೆ. ಆದರೆ ವಿಗ್ರಹದ ಎತ್ತರ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ! ಹೀಗಾಗಿ, ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಕಾರದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗ ಒಬ್ಬ ಅಜ್ಜಿಯು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕೊಂಡು ತನ್ನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಗುಡಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದಳು. ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬ ಅಜ್ಜಿಯು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ಈ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಕೊಂಡಜ್ಜಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು! ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿಯ ವಿಗ್ರಹವು ಬೇಲೂರಿನ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಈ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಾಳನಾಥಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು! 

     ಹೀಗೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಕಥೆಯುಳ್ಳ ವರದರಾಜಸ್ವಾಮಿಯ ಅದ್ಭುತ ವಿಗ್ರಹವಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯ ನೋಡಲೇಬೇಕಾದುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಂಡು, ಇಲ್ಲವೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಒಂದು ದಿನದ ಪ್ರವಾಸವಾಗಿ ಖಾಸಗಿ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಈ ದೇವಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬರಬಹುದು.

                              ಬಿ.ಆರ್.ಸುಹಾಸ್ 

                              ಬೆಂಗಳೂರು 

ಸಂಸ್ಕೃತ ಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳು - ಗಣೇಶ ಸ್ತುತಿ

ಅಗಜಾನನಪದ್ಮಾರ್ಕಂ ಗಜಾನನಮಹರ್ನಿಶಂ ।

ಅನೇಕದಂತಂ ಭಕ್ತಾನಾಂ ಏಕದಂತಮುಪಾಸ್ಮಹೇ ।।

     ನಾವು ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ.‌ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ವಿಚಿತ್ರವೂ ಅಸಂಬದ್ಧವೂ ಆಗಿದೆಯೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ - ' ಅಗಜಾನನೂ, ಅಂದರೆ ಗಜಾನನನಲ್ಲದವನೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡ ಕಮಲವೂ  ಆಗಿರುವ, ಅನೇಕದಂತಗಳನ್ನುಳ್ಳವನೂ ಏಕದಂತನೂ ಆಗಿರುವ‌ ಗಜಾನನನನ್ನು ಅಹರ್ನಿಶಿ, ಅಂದರೆ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತೇವೆ!' 

     ಇದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಗಜಾನನನಲ್ಲದವನೂ ಗಜಾನನನೂ ಎರಡೂ ಆಗಿರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಅನೇಕ ದಂತಗಳನ್ನುಳ್ಳವನೂ ಏಕದಂತನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗಿರುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಹೀಗೆ ಇದು ಅಸಂಬದ್ಧವೆನಿಸುತ್ತದೆ.

    ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಓದಿದಾಗ ಕವಿಯ ಚಮತ್ಕಾರ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ! ಶ್ಲೋಕದ ಪದಚ್ಛೇದವನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಸರಿಯಾದ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ! ಅದನ್ನು ನೋಡಿ -

ಅಗ- ನ ಗಚ್ಛತಿ ಇತಿ ಆಗ: , ಅಂದರೆ, ಗಮನ ಅಥವಾ ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದುದು ಅಗ, ಅಂದರೆ ಪರ್ವತ, ಅಂದರೆ ಹಿಮವಂತ 

ಅಗಜಾ - ಅಗ ಅಥವಾ ಹಿಮವಂತನ ಮಗಳು, ಪಾರ್ವತಿ 

ಆನನ - ಮುಖ 

ಪದ್ಮಾರ್ಕಂ - ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡ ಪದ್ಮ ಅಥವಾ ಕಮಲಪುಷ್ಪ 

ಗಜಾನನಂ - ಗಜಾನನನನ್ನು 

ಅಹರ್ನಿಶಂ - ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ 

ಅನೇಕ ದಂ - ಅನೇಕ ಅಭೀಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವನನ್ನು 

ತಂ - ಅವನನ್ನು 

ಭಕ್ತಾನಾಂ - ಭಕ್ತರಿಗೆ 

ಏಕದಂತನನ್ನು- ಏಕದಂತನನ್ನು 

ಉಪಾಸ್ಮಹೇ - ನಾವು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತೇವೆ 

     ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ - ' ಯಾರನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಮಾತೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ಮುಖ, ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕಂಡ ಕಮಲದಂತೆ ಅರಳುವುದೋ, ಯಾರು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಅನೇಕ ಅಭೀಷ್ಟಗಳನ್ನು ನೀಡುವನೋ,  ಏಕದಂತನಾದ ಆ ಗಜಾನನನನ್ನು ನಾವು ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ ಉಪಾಸಿಸುತ್ತೇವೆ!' 

     ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಅನೇಕ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಚಮತ್ಕಾರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ! 

ಪೌರಾಣಿಕ ಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳು-ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣದ ಗಣೇಶನ ವಿಭಿನ್ನ ಕಥೆಗಳು

ಶುಕ್ಲಾಂಬರಧರಂ ವಿಷ್ಣುಂ ಶಶಿವರ್ಣಂ ಚತುರ್ಭುಜಮ್ ।

ಪ್ರಸನ್ನವದನಂ ಧ್ಯಾಯೇತ್ ಸರ್ವವಿಘ್ನೋಪಶಾಂತಯೇ ।।

   ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆಗೆ ಮೊದಲು ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯೂ ಚಂದ್ರನ ಬಿಳಿಯ ವರ್ಣದವನೂ ಪ್ರಸನ್ನವದನನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ವಿಘ್ನಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥ. ಗಣೇಶನು ವಿಘ್ನನಿವಾರಕ ದೇವರಾದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ವಿಘ್ನಗಳ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವಿಷ್ಣುವೆಂಬ ಪದವು ಸರ್ವವ್ಯಾಕಪಕ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆಗೆ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನೆ ನೀಡಬಹುದಾದರೂ, ನಾವು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ವಿಷ್ಣುವಿಗೂ ಗಣಪತಿಗೂ ಇರುವ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ನಂಟು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. 

     ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವಂತೆ ಗಣೇಶನು ಪಾರ್ವತಿಯ ಮೈಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೇವರು. ಅವಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯಲೆಂದು ತನ್ನ ಮೈಮಣ್ಣನ್ನು ಗಂಧದೊದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಜೀವ ಕೊಟ್ಟು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಅವನು ಶಿವನನ್ನೂ ತಡೆಯಲು, ಶಿವನು ಅವನ ಶಿರಚ್ಛೇದನ ಮಾಡಿ, ಅನಂತರ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ನೀಡಿ ಪ್ರಥಮಪೂಜೆಯ ವರವಿತ್ತನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಗಣಗಳಿಗೆ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು.‌ ಹಾಗಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಗಣೇಶ, ಗಣಪತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಬಂದವು.‌ ಇದು ಶಿವಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಥೆಯಾದರೆ, ಇತರ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಹುಟ್ಟಿನ ಕಥೆಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿವೆ! ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ ಎಂಬ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವೇ ಗಣೇಶನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದ ವಿಭಿನ್ನ ಕಥೆಯಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಆಧಾರ ಸಿಗುತ್ತದೆ.‌ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಖಂಡ ಎಂಬ ಒಂದು ಖಂಡವೇ ಇದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ವಿಭಿನ್ನ ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಈ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಪರದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೂ ಮೇಲಿರುವ ಗೋಲೋಕವೆಂಬ ಲೋಕದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.‌ ವಿಷ್ಣುವೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಒಂದು ಸ್ವರೂಪ. ಗಣೇಶನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ ಎಂದು ಈ ಪುರಾಣ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಮ್ಮೆ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನು ಬೇಕೆಂದು ಆಸೆಯಾಗಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಆಗ ಶಿವನು ಅವಳಿಗೆ ಪುಣ್ಯಕವ್ರತವೆಂಬ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಹೇಳಿ, ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸುವನೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅವಳು ಶಿವನಿಂದ ಆ ವ್ರತವನ್ನು ಕಲಿತು ಆಚರಿಸಿದಳು.‌ ಅನಂತರ, ಒಂದು ದಿನ ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರು ಸುರತನಿರತರಾಗಿರಲು, ವಿಷ್ಣುವು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಗೆಂದು ಬಂದನು. ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರು ಅವನಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡಲು ಬಂದಾಗ, ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಶಿವನ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಅನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಮಗುವಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು. ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರು ಅವನಿಗೆ ಗಣೇಶ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ನಾಮಕರಣ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ತೊಟ್ಟಿಲಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಮಗುವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳೂ ನೋಡಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಹರಸುತ್ತಿರಲು, ಶನಿಯೊಬ್ಬನು ಮಾತ್ರ ನೋಡದೆ ಕೆಳಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಏಕೆಂದು ಪಾರ್ವತಿಯು ಕೇಳಲು, ಅವನು ಅದಕ್ಕೊಂದು ಕಥೆ ಹೇಳಿದನು," ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಅದು ನಾಶವಾಗಲೆಂದು ನನಗೆ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಶಾಪವಿದೆ! ನಾನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಭಕ್ತ. ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನ ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವಾಹವಾದ ಬಳಿಕ, ಒಮ್ಮೆ ಅವಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡತೊಡಗಿದಳು. ಆದರೆ ನಾನಾಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ಕೋಪಗೊಂಡ ಅವಳು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟಳು! ಹಾಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಮಗುವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ!" 

    ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪಾರ್ವತಿಯು ಅವಳ ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ನಕ್ಕು ಅವನನ್ನು ನಂಬದೇ ಮಗುವನ್ನು ನೋಡಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಳು. ಶನಿಯು ಸರಿಯೆಂದು ಮಗುವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮಗುವಿನ ತಲೆಯು ಕತ್ತರಿಸಿ ಗೋಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿತು! ಈಗ ಪಾರ್ವತಿಯೂ ಇತರರೂ ಗೋಳಾಡಲು, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಮಗುವಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಜೀವ ಕೊಡುವೆವೆಂದು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿ ಇನ್ನೊಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟರು. ಆಗ ಒಂದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಂದಿಗೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ತಲೆ ಹಾಕಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಒಂದು ಗಂಡಾನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ ಅದರ ಶಿರಚ್ಛೇದನ ಮಾಡಿ, ಅದರ ತಲೆಯನ್ನು ತಂದು ಮಗುವಿನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿ ಜೀವವಿತ್ತನು. ಅನಂತರ ಅವನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನಿಗೆ ಪ್ರಥಮಪೂಜೆಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ವರವನ್ನು ನೀಡಿ ತಾನೇ ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. 

     ಪಾಪ, ಗಣೇಶನಿಗಾಗಿ ಆನೆಯೇಕೆ ಸಾಯಬೇಕಾಯಿತು? ಇದಕ್ಕೂ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ ಒಂದು ಕಥೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆ ಆನೆಯು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆನೆಯಾಗಿರದೇ ಇಂದ್ರನ ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತವೇ ಆಗಿತ್ತು! ಒಮ್ಮೆ ಇಂದ್ರನು ಅಪ್ಸರೆ ರಂಭೆಯೊಡನೆ ಕ್ರೀಡಿಸಿ ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ದುರ್ವಾಸ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಹರಿಯ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಒಂದು ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಮದಿಸಿದ್ದ ಇಂದ್ರನು ಆ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಐರಾವತದ ತಲೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟನು. ಇದರಿಂದ ಕುಪಿತಗೊಂಡ ದುರ್ವಾಸರು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಶಪಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು! ಆ ಐರಾವತವೂ ಮದಿಸಿದ್ದು ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿ ಎಸೆದು ಕಾಡಿಗೋಡಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಯೊಂದಿಗೆ ರಮಿಸತೊಡಗಿತು! ಈ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಅದು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು! ಆದರೆ ಅನಂತರ, ಹೆಣ್ಣಾನೆಯು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಅದರ ಜೀವಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲು, ವಿಷ್ಣುವು ಐರಾವತಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಜೀವಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದನು. 

     ಪಾಪ, ಶಿವನಿಗೇಕೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮರಣವನ್ನು ನೋಡುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿವೊದಗಿಬಂತು? ಅದಕ್ಕೂ ಈ ಪುರಾಣ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ, ಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಸುಮಾಲಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ದಾನವರು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬೀಗುತ್ತಾ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ವೇತಕುಷ್ಠರೋಗವುಂಟಾಗಲೆಂದು ಶಪಿಸಿದನು! ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಶಿವಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಶಿವನು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಕುಪಿತಗೊಂಡು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟನು! ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಸೂರ್ಯನ ತಂದೆ ಕಶ್ಯಪ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂದು, ಅವರು ಶಿವನಿಗೆ ಅವನ ಮಗನ ಶಿರಚ್ಛೇದನವನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ಶಪಿಸಿದರು! ಆಗ ಶಿವನು ಕೂಡಲೇ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಜೀವಂತಗೊಳಿಸಿದನು. ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ತಂದೆ ಕಶ್ಯಪರು ಶಿವನನ್ನು ಶಪಿಸಿರುವ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯಲು, ಅವನು ಖಿನ್ನನಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯ ತಾಳಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಯೋಚಿಸಿದನು.‌ ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಳಗುವ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬೋಧಿಸಿದನು. ಅನಂತರ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾಲಿ, ಸುಮಾಲಿಗಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದನು. 

    ಗಣೇಶನಿಗೆ ಒಂದೇ ದಂತವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಏಕದಂತನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣವೂ ಒಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ, ಒಮ್ಮೆ ಪರಶುರಾಮನು ತನ್ನ ಗುರುವಾದ ಪರಶಿವನ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲೆಂದು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದನು. ದ್ವಾರವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಗಣೇಶನು ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಕಾಯಲು ಹೇಳಲು, ಅವನ ಮಾತು ಕೇಳದೆ ಪರಶುರಾಮನು ಒಳಗೆ ನುಗ್ಗತೊಡಗಿದನು! ಗಣೇಶನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹೋಗಿ ಅವರೀರ್ವರಿಗೂ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು! ಆಗ ಪರಶುರಾಮನು ಗಣೇಶನನ್ನು ತನ್ನ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲು, ಗಣೇಶನು ಆ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಶಿವನು ಕೊಟ್ಟದ್ದೆಂಬ ಗೌರವಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಒಂದು ದಂತವನ್ನು ಅದಕ್ಕೊಪ್ಪಿಸಿದನು! ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆ ಒಂದು ದಂತ ಮುರಿದು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದು ದೊಡ್ಡ ಸದ್ದಾಯಿತು! ಈ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರು ಹೊರಗೋಡಿ ಬಂದರು! ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಒಂದು ದಂತ ಭಗ್ನವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ಕಂಡು ಪಾರ್ವತಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡು," ಇದೇಯೇನು ನಿನ್ನ ಗುರುವಿಗೆ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡುವ ರೀತಿ?" ಎಂದು ಇನ್ನೇನು ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನು ಕೊಡಲು ಹೊರಟಾಗ, ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ವಿಷ್ಣುವು ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಶುರಾಮನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶಾವತಾರವಾಗಿದ್ದನು.‌ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು," ಭದ್ರೆ! ಗಣೇಶನ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಏಕದಂತ ಎಂಬುದೂ ಒಂದು! ಹಾಗಾಗಿ, ಅವನು ಏಕದಂತನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ವಿಧಿನಿಯಮ. ಆದ್ದರಿಂದ ದಯವಿಟ್ಟು ಪರಶುರಾಮನನ್ನು ಶಪಿಸಬೇಡ!" 

   ಹೀಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದ ವಿಷ್ಣುವು ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಅವಳು ಪರಶುರಾಮನಿಗೆ ಶಪಿಸುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದನು.

    ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಗಣೇಶನಿಗೆ ತುಳಸಿ ಎಲೆಗಳ ಪೂಜೆ ನಿಷಿದ್ಧ.‌ ಇದಕ್ಕೊಂದು ಕಥೆಯಿದೆ.‌ ಒಮ್ಮೆ, ತರುಣಿಯಾಗಿದ್ದ ತುಳಸಿ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನೇ ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಹೀಗಿರಲು, ಒಮ್ಮೆ ಗಣೇಶನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮಾವೇಶಿತಳಾದ ತುಳಸಿಯು ಅವನ ಬಳಿ ಬಂದು," ಎಲೈ ಗಜಮುಖನೇ! ಎಲೈ ಪ್ರಶಾಂತಮನಸ್ಕನೇ! ಯಾರನ್ನು ಕುರಿತು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಏಕೆ ನಿನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ? ಏಕೆ ನಿನಗೆ ಆನೆಯ ಮೊಗವಿದೆ? ಏಕೆ ನಿನಗೆ ಒಂದೇ ದಂತವಿದೆ? ಹೇ ಮಹಾತ್ಮ! ಈಗ ಸಂಜೆಯಾಗಿದೆ! ನಿನ್ನ ಈ ಧ್ಯಾನ ನಿಲ್ಲಿಸು!" ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರೆರೆಚಿ, ತನ್ನ ತೋರುಬೆರಳಿನಿಂದ ತಮಾಷೆಗೆ ಹೊಡೆದಳು! ಧ್ಯಾನವು ಭಂಗವಾಗಲು, ಗಣೇಶನು ಖಿನ್ನನಾಗಿ, " ಓ ತರುಣಿ! ಯಾರು ನೀನು? ಏಕೆ ನನ್ನ ತಪೋಭಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಒಬ್ಬನ ತಪೋಭಂಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅಮಂಗಳವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ!" ಎಂದನು.

    ಅದಕ್ಕೆ ತುಳಸಿಯು," ನಾನು ಧರ್ಮಧ್ವಜನ ಮಗಳು ತುಳಸಿ! ಒಬ್ಬ ಒಳ್ಳೆಯ ಪತಿಗಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನನ್ನ ಪತಿಯಾಗು!" ಎಂದಳು.

    ಗಣೇಶನು," ಓ ತಾಯಿ! ನನಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಲು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ! ಅದರಿಂದ ದುಃಖವೂ ಸಂಸಾರಬಂಧನವೂ ಆಗುತ್ತವೆ! ನೀನು ಬೇರೊಬ್ಬ ಕಾಮಾಸಕ್ತ ಪುರುಷನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗು!" ಎಂದನು. ಆಗ ತುಳಸಿಯು ಕೋಪಗೊಂಡು ಅವನಿಗೆ," ನಿನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯು ದುಷ್ಟೆಯಾಗುವಳು!" ಎಂದು ಶಪಿಸಿದಳು. ಅದಕ್ಕೆ ಗಣೇಶನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ," ನೀನು ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಅನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಪದಿಂದ ಮರವಾಗುವೆ!" ಎಂದು ಅವಳನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು! 

    ಇದರಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ತುಳಸಿಯು ಗಣೇಶನನ್ನು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿದಳು. ಆಗ ಗಣೇಶನು ಅವಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಹೇಳಿದ," ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸಾರವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾಗುವೆ! ಪರಮಪವಿತ್ರಳಾದ ನೀನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುವೆ! ಆದರೆ ನಾನು ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ!" 

     ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಗಣೇಶನು ಬದರಿಕಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ತುಳಸಿಯು ಪುಷ್ಕರ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳು.‌ ಅನಂತರ, ಗಣೇಶನ ಶಾಪದಂತೆ ಶಂಖಚೂಡನೆಂಬ ದಾನವನ ಪತ್ನಿಯಾದಳು.‌ ಬಹುಕಾಲದ ಬಳಿಕ, ಶಂಖಚೂಡನು ಶಿವನಿಂದ ಸಂಹಾರಗೊಳ್ಳಲು, ತುಳಸಿಯು ಮರವಾದಳು ಹಾಗೂ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾದಳು. 

    ತುಳಸಿಯ ಶಾಪದಂತೆ ಗಣೇಶನಿಗೆ ದುಷ್ಟ ಪತ್ನಿ ಸಿಗದಿದ್ದರೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಾದ ರಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬುವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ ಎಂದು ಬೇರೊಂದು ಕಥೆಯಿದೆ. ಇದು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. 

    ಇವು ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣದ ಗಣಪತಿ ಖಂಡದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಕಥೆಗಳು. 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೯೧

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ನತವದನಮುನ್ನತಭ್ರೂ: ಪಶ್ಯಂತೀ ವದನಮೂರ್ಮಿಕಾಮುಕುರೇ ।

ಸುಂದರಿ ಮೃದು ಸ್ಮಯಂತೀ ಕಸ್ಯ ನ ನಯನಂ ಕೃತಾರ್ಥಯಸಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ಮುಖವನ್ನು ಬಾಗಿಸಿ, ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನೇರಿಸಿ, ಮೆಲ್ಲನೆ ನಗುತ್ತಾ, ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಉಂಗುರದ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮುಖದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಯಾರ ಕಣ್ಣನ್ನು ತಾನೇ ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ?' 

    ಊರ್ಮಿಕಾಮುಕುರವೆಂದರೆ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಉಂಗುರದಲ್ಲಿರುವ ಪುಟ್ಟ ಕನ್ನಡಿ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗಿಯರು ಈ ಪುಟ್ಟ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮುಖದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಬಂದ ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ಹುಡುಗಿ ಅದೇ ರೀತಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ನಗುತ್ತಾ ತನ್ನ ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಉಂಗುರದಲ್ಲಿರುವ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹಾಗೆ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ವೈಯಾರದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಒಂದು ಸೌಭಾಗ್ಯ! ಹಾಗಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುವ ಯಾರ ಕಣ್ಣನ್ನು ತಾನೇ ಕೃತಾರ್ಥಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿಯು ಅವಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೯೦

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಚರಣತಲಗಲದಲಕ್ತವಲತ್ಪದಂ ವರ್ತ್ಮ ಚಕಿತನಯನಾಯಾ: ।

ಅನುರಾಗಬಂಧಪದ್ಧತಿರಿಯತೀತಿ ಪರಂ ನಿವೇದಯತಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ಹೆದರಿದ ಕಂಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸುಂದರಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವಳ ಪಾದಗಳ ತಳಗಳಿಗೆ ಸವರಿರುವ ಅಲಕ್ತಕ ರಸವು ಸೋರಿ ಅವಳ ನಡಿಗೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿದೆ! ಈ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳ ದಾರಿ, ಅವಳ ಅನುರಾಗ ಬಂಧನ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ!'

    ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ಹುಡುಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪಾದಗಳ ತಳಗಳಿಗೆ ಅಲಕ್ತಕವನ್ನು ಸವರಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಸಂಕೇತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಯಾರಾದರೂ ನೋಡಿಯಾರು 

ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಾಡುದಾರಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹೆದರಿದ ಕಂಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ! ಹಾಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲಕ್ತಕದ ಕೆಂಪು ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಗುರುತುಗಳು ಅವಳು ಎಷ್ಟು ದೂರ ನಡೆದಿದ್ದಾಳೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಆ ಗುರುತುಗಳು ಅವಳ ಪ್ರಿಯತಮನ ಅನುರಾಗದ ಬಂಧನದ ಆಳ ಎಷ್ಟೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿವೆ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೯

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಚರಣಕ್ರಮಮನುವಿಲಸದ್ಭ್ರೂಯುಗವಿನ್ಯಾಸಮಾನತಗ್ರೀವಮ್ ।

ನೃತ್ಯನ್ನಿತಂಬಬಿಂಬಂ ಗತಮಸ್ಯಾ ಕಂ ನ ಮೋಹಯತಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

  ' ಈ ಸುಂದರಿಯು ತನ್ನ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಡಿಸುತ್ತಾ, ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬಾಗಿಸಿ, ನಿತಂಬಬಿಂಬಗಳನ್ನು ಕುಣಿಸುತ್ತಾ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವಳ ನಡಿಗೆಯು ಯಾರನ್ನು ತಾನೇ ಮೋಹಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ?' 

     ಸುಂದರ ಹೆಣ್ಣಿನ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನೂ ಅವಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಹಾವಭಾವಗಳನ್ನೂ ಸಂಯೋಗ,ವಿರಹ ಶೃಂಗಾರಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಕವಿಯು ಈಗ ಅವಳ ಸುಂದರ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೆಣ್ಣು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವಳ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲವೂ ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಾ ನಾಟ್ಯದಂತಿರುತ್ತದೆ! ಇಂಥ ನರ್ತನರೂಪದ ಅವಳ ನಡಿಗೆ ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಮೋಹವುಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಕವಿ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೮

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ದೋರಾಂದೋಲನಸುಭಗಂ ನಿತಂಬಭರಮಂಥರಾಂಘ್ರಿವಿನ್ಯಾಸಮ್ ।

ತವ ಗಜಗಾಮಿನಿ ಗಮನಂ ಕುರುತೇ ಯತಿಚಿತ್ತಸಂಯಮನಮ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    'ಎಲೈ ಗಜಗಾಮಿನಿ! ಸೊಗಸಾಗಿ ಆಡುವ ನಿನ್ನ ತೋಳುಗಳು, ಭಾರವಾದ ನಿನ್ನ ನಿತಂಬಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾದ ನಿನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಇವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿನ್ನ ನಡಿಗೆ, ಯತಿಗಳ ಚಿತ್ತದಲ್ಲೂ ಸಂಯಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ( ವ್ಯಂಗ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವನ್ನು ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ)!' 

    ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣಿನ ನಿಧಾನವಾದ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಆನೆಯ ನಡಿಗೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾ ಅವಳನ್ನು ಗಜಗಾಮಿನಿ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ! ಸುಂದರವಾಗಿ ಆಡುವ ತೋಳುಗಳು, ಭಾರವಾದ ನಿತಂಬಗಳಿಂದ ನಿಧಾನವಾದ ಅವಳ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಅವಳ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ಸುಂದರಗೊಳಿಸುವೆ! ಅದು ಯತಿಗಳ ಚಿತ್ತದ ಸಂಯಮವನ್ನೂ ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ! ಇಲ್ಲಿ 'ಕುರುತೇ ಯತಿಚಿತ್ತಸಂಯಮನಂ' ಎಂದಿದೆ.‌ ಅಂದರೆ ಯತಿಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ವ್ಯಂಗ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಥವಾ ಹೆಣ್ಣಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ ಅವಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸದಂತೆ ಸಂಯಮವುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.‌ ಅಂದರೆ ಅವರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಭಾವ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸು ಶಿಥಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣಿನ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸುಂದರವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದುದೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ! ಅದು ಯತಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ! ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ನೋಡುವಂತೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾಗಲು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರಲು, ಅದು ತನ್ನ ಪದವಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಇಂದ್ರನು ಅವರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೆಡಿಸಲು ಮೇನಕೆಯೆಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಲು, ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಮನಸೋತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ಶಕುಂತಲೆಯ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು. ಅಂತೆಯೇ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಂಡು ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಇಂದ್ರನು ಕಳಿಸಿದ ಪ್ರಮ್ಲೋಚೆಯೆಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ದಿನವೆಂಬಂತೆ ಕಳೆದು ಮಾರಿಷೆ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು! ಹಾಗೆಯೇ ಪರಾಶರರು ಬೆಸ್ತರ ಕನ್ಯೆ ಸತ್ಯವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ವೇದವ್ಯಾಸರ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು! ವೇದವ್ಯಾಸರೂ ಘೃತಾಚಿಯೆಂಬ ಅಪ್ಸರೆಗೆ ಮನಸೋತು ಶುಕ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು! ಹೀಗೆ ಹೆಣ್ಣಿನ ಮೋಹ, ಋಷಿಮುನಿಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ! ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಸುಂದರ ನಡಿಗೆಯನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೭

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಪ್ರಾತ: ಪೃಚ್ಛತಿ ನಿಭೃತಂ ಸಖೀಜನೇ ರಜನಿಕೇಲಿವೃತ್ತಾಂತಮ್ ।

ಮಂದಸ್ಮಿತಾದಜಾಯತ ರಹಸ್ಯಭೇದ: ಸರೋಜಾಕ್ಷ್ಯಾ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    'ಬೆಳಗಾಗಲು, ಸಖಿಯರು ಆ ಸರೋಜಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ರಾತ್ರಿಯ ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು, ಅವಳು ಮೆಲ್ಲನೆ ನಕ್ಕಳು! ಅವಳ ಆ ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಅವಳ ರಹಸ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು!'

     ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೀರ್ಘ ವರ್ಣನೆಗಳಿಗಿಂತ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಚಿಹ್ನೆಯಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ನವವಧು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಆಗಷ್ಟೇ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿದ್ದಾಳೆ. ಆಗ ಅವಳ ಸಖಿಯರು ಓಡಿಬಂದು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಅವಳ ಪತಿಯೊಂದಿಗೆ ರತಿಕ್ರೀಡೆ ಹೇಗಿತ್ತೆಂದು ಕುತೂಹಲದಿಂದಲೂ ತುಂಟತನದಿಂದಲೂ ಕೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವಳು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಹೇಳಿಯಾಳು? ಹಾಗಾಗಿ ನಾಚಿಕೊಂಡು ಮೆಲ್ಲನೆ ನಕ್ಕಿದ್ದಾಳೆ! ಅವಳ ಆ ಮೆಲುನಗೆಯೇ ಅವಳ ರಹಸ್ಯಸ್ಫೋಟ ಮಾಡಿದೆ! ಅಷ್ಟರಿಂದಲೇ ರಾತ್ರಿಯ ರತಿಕ್ರೀಡೆ ಹೇಗಿತ್ತೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ! ಕವಿಯು ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅದೆಷ್ಟು ಸೊಗಸಾಗಿ, ಶೃಂಗಾರಮಯವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೬

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಸಂಸ್ಪೃಷ್ಟಪದ್ಮಿನೀಕೋ ಯಥಾ ಯಥಾರ್ಕ: ಕರಾನ್ಪ್ರಸಾರಯತಿ ।

ಸುಂದರಿ ಮಾನವತೀಯಂ ಸಂಕುಚತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಛಾಯಾ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರ ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಶ್ಲೇಷದ ಮೂಲಕ ಎರಡು ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಿಂದ ಹೇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

   ಕಮಲದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ," ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ಸೂರ್ಯನು ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕರಕಿರಣಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಕಮಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವನೋ, ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ಆ ಕಮಲದ ನೆರಳು ಸಂಕುಚಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ( ಚಿಕ್ಕದಾಗುತ್ತದೆ)!" 

   ನಾಯಕಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ," ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ಈ ಪ್ರಿಯತಮನು ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕರಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವನೋ, ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದ ಅವಳ ಕೋಪ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ಕರಗುತ್ತದೆ!" 

    ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ನಾಯಕನು ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುವಂತೆ ಮೆಲ್ಲನೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಂತೆಲ್ಲಾ ಅವಳ ಕೋಪ ಕರಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಅವನು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಮಲದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಮಲಗಳ ಪದ್ಯದಂತೆ ಕಂಡರೂ ಶ್ಲೇಷ ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ನಾಯಕಿಯ ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನು ಕಮಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕರಕಿರಣಗಳನ್ನು ಚಾಚಿ ಕಮಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವನೋ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ಅದರ ನೆರಳು ಸಂಕೋಚಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಸೂರ್ಯನು ಆಕಾಶದ ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು ಕಮಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ವರ್ಷಿಸುವವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕಮಲದ ನೆರಳು ಚಿಕ್ಕದಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಯಕಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ನಾಯಕನೇ ಸೂರ್ಯ. ಮಾನಿನಿ ಅಥವಾ ಕುಪಿತಳಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯೇ ಕಮಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಕರಗಳಿಂದ ( ಕಿರಣಗಳು) ಅವಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಂತೆ ಅವಳ ಛಾಯೆ, ಅಂದರೆ ಕೋಪ, ಸಂಕೋಚಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಕರಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯ ಭಾವಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತಾಳೆ. ಇದನ್ನು ಹೇ ಸುಂದರಿ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನೇ ಅವಳಿಗೆ ಸೂರ್ಯ,ಕಮಲಗಳ ಘಟನೆಯಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶ್ಲೇಷ ಅಥವಾ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಬರುವ ಪದ್ಯವಾದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷಾಲಂಕಾರವಿದೆ. 

ಅಜಗರಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಹಾಭಾರತದ ಮರೆತುಹೋದ ಪ್ರಸಂಗ

ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂಬ ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಂಗ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಯಾವುದಾದರೂ ಉತ್ತರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಾಗಲೂ ಅದೊಂದು ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆ ಎಂದು ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೊಬ್ಬನ ಅರಣಿಗಳನ್ನು ಜಿಂಕೆಯೊಂದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಅವನು ಅವನ್ನು ತರಲು ವನವಾಸಿಗಳಾದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಬೇಡಲು ಅವರು ಆ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ದಣಿವಾಗಲು, ಸಹದೇವನಿಗೆ ಸನಿಹದ ಕೆರೆಯಿಂದ ನೀರು ತರಲು ಕಳಿಸಲು, ಅದರ ಒಡೆಯನಾದ ಯಕ್ಷನೊಬ್ಬನು ತನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಿ ಅನಂತರ ನೀರು ಕುಡಿಯಬಹುದೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಸಹದೇವನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ನೀರು ಕುಡಿದು ಸತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ನೀರು ತರಲು ಹೋದ ಇತರ ಮೂವರು ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಇದೇ ಗತಿಯುಂಟಾಗಲು, ಕೊನೆಗೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಹೋಗಿ, ಅವನಿಗೆದುರಾದ ಯಕ್ಷನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಯಕ್ಷನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬದುಕಿಸಿ ತಾನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ತಂದೆ ಯಮಧರ್ಮ ರಾಜನೆಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪ ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ತಾನೇ ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅರಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷನು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾದ ಹಾಗೂ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

    ಯಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆಯಂತೆಯೇ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಅಧ್ಯಾಯ ಇದೆ. ಅದೇ ಅಜಗರಪ್ರಶ್ನೆ. ಆದರೆ ಇದೊಂದು ಮರೆತುಹೋದ ಅಥವಾ ಅಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲದ ಪ್ರಸಂಗವೆನ್ನಬಹುದು. ಇದು ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ಉಪಪರ್ವವಾದ ಅಜಗರಪರ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಒಂದು ಅಜಗರ ಅಥವಾ ಹೆಬ್ಬಾವು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.‌ ಮಹಾಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳಿರುವಂತೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗಿರುವ ವಿಶೇಷ ಗುಣವೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನ. ಈಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಜಗರಪ್ರಶ್ನೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂದು ಬಹಳ ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿಖರವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಶೋಷಣಾತ್ಮಕ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ‌ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೇ? ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರ‌ ನಿಲುವು ಏನಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ಸಾರಾಂಶ ಈ ಅಜಗರಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ಇದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೋಡೋಣ.

    ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದಾಗ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗಂದಮಾಧನ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿಂದ ವಿಶಾಖಯೂಪವೆಂಬ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಭೀಮನು ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋದನು. ಅವನು ಕಾಡಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಾ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿ, ನೆಗೆದು, ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಕಂಪನಗೊಳಿಸುತ್ತಾ , ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು! ಆಗ ಅವನು ಒಂದು ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಯಂಕರ ಹೆಬ್ಬಾವನ್ನು ಕಂಡನು! ಇಡೀ ಗುಹೆಯನ್ನೇ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿದ್ದ ಆ ದೊಡ್ಡ ಹೆಬ್ಬಾವು ಭೀಮನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ಕೋಪಗೊಂಡು ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿಯಿತು! ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದ ಅದು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಬಿಗಿಯುವಂತೆ ಬಿಗಿಯಿತು! ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದು, ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭೀಮನಿಗೆ ಆ ಘಟಸರ್ಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ! ಕಣ್ಣು ಬಾಯಿ ಬಿಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ಭೀಮನು ಇದು ಯಾವುದೋ ಅಸಾಧಾರಣ ಸರ್ಪವಿರಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, " ಎಲೈ ಸರ್ಪರಾಜನೇ! ಯಾರು ನೀನು? ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ಹೀಗೆ ಹಿಡಿದಿರುವೆ? ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲವಿರುವ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಇಂಥ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿರಲಿ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ,ಪಿಶಾಚಿ,ನಾಗ,ಕಿನ್ನರರೂ ನಿಲ್ಲಲಾರರು! ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿರುವೆಯೆಂದರೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೋ ಇಂದ್ರಜಾಲ, ಮಹೇಂದ್ರಜಾಲ ಶಕ್ತಿಗಳಿರಬೇಕು ಇಲ್ಲವೇ ಯಾವುದೋ ವರಬಲವಿರಬೇಕು! ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಬಲದಿಂದಲೇ ನನ್ನನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿರುವೆಯೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಬಲಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ!"

   ಆಗ ಆ ಹೆಬ್ಬಾವು ತನ್ನ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳಿತು," ಎಲೈ ಭೀಮನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜ! ಆಯುವೆಂಬ ರಾಜನ ಮಗನಾದ ನಹುಷ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ಅವರಿಂದ ಶಪಿತನಾಗಿ ಈ ಅವಸ್ಥೆ ಪಡೆದಿರುವೆ! ನೀನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅವಧ್ಯನು! ಆದರೆ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲಿರುವ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ಭಕ್ಷಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ! ದಿನದ ಆರನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಯಾರೇ ಆಗಲಿ, ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರರು! ಇದು ನನಗಿರುವ ವರಬಲ! ನಾನು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತನಾದಾಗ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಶಾಪಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಲು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ ಈ ವರವನ್ನು ನೀಡಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಒಬ್ಬ ಮಹಾನ್ ವಿವೇಕಿಯು ನಾನು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಶಾಪವಿಮುಕ್ತನಾಗುವೆ ಎಂದು ಹರಸಿದರು.‌ ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಅಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದುಕೊಂಡು ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ!" 

   ಅದಕ್ಕೆ ಭೀಮನು," ಸರಿ! ಇದಕ್ಕೆ ನಾನು ದುಃಖಿಸುವುದಿಲ್ಲ! ನಮ್ಮ ಸುಖದುಃಖಗಳು ನಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನನುಸರಿಸುತ್ತವೆ! ಆದರೆ ನನಗೆ ನನ್ನ ಸಹೋದರರ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯದೇ ಚಿಂತೆ! ನಾನಿಲ್ಲದೆ ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಚೋದನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ!" ಎಂದನು.

    ನಹುಷನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ದೇವೇಂದ್ರನು ತ್ವಷ್ಟ್ರೃ ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಯುಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದ ವೃತ್ರಾಸುರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಆಳಲು ನಹುಷನು ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿ ನಹುಷನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ರಾಜನಾಗಿ ಕ್ರಮೇಣ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿ ಇಂದ್ರನ ಹೆಂಡತಿ ಶಚಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದನು. ಅವನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳು, ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಹೊತ್ತ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಬರಬೇಕೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಕರಾರು ಹಾಕಿದಳು. ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದ ನಹುಷನು ಅದಕ್ಕೂ ಒಪ್ಪಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಡೆಯಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅವರು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲು, ಕುಳ್ಳಗಿದ್ದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವೇಗದಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ನಹುಷನು ಅವರನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯಲು, ಕುಪಿತಗೊಂಡ ಅವರು ಅವನಿಗೆ ಹೆಬ್ಬಾವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಶಪಿಸಿದರು.‌ ಇದು ನಹುಷನಿಗೆ ಶಾಪ ಬಂದ ಕಥೆ.

   ಇತ್ತ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಏನೋ ಕಳವಳವಾಗತೊಡಗಿತು. ಗುಳ್ಳೆನರಿಗಳು ಊಳಿಡುವುದು, ಒಂದೇ ರೆಕ್ಕೆ, ಒಂದೇ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಕಾಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ವರ್ತಿಕವೆಂಬ ಭಯಂಕರ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸೂರ್ಯನಿಗೆದುರಾಗಿ ರಕ್ತ ಕಾರುವುದು, ಆಶ್ರಮದ ಹಿಂದೆ ಕಾಗೆಗಳು ಕೂಗುವುದು, ಚಂಡಮಾರುತವು ಬೀಸಿ ಮರಗಿಡಗಳನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡುವುದು, ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಪಾತಗಳಾಗತೊಡಗಿದವು! ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು, ಎಡ ತೋಳು, ಎಡಭಾಗದ ಎದೆ ಅದುರಿದವು! ತನ್ನ ತಮ್ಮನಿಗೇನೋ ಆಪತ್ತುಂಟಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೀಮನೆಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕೇಳಲು, ಅವಳು, ಅವನು ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಮೊದಲೇ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋದನೆಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಆಗ ಅವನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡಿರಲು ಹಾಗೂ ನಕುಲ,ಸಹದೇವರಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡಿರಲು ಹೇಳಿ ತಮ್ಮ ಪುರೋಹಿತರಾದ ಧೌಮ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಭೀಮನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋದನು. ಆದರೆ ಆ ಘೋರ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೀಮನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ? ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭೀಮನ ಬೃಹದಾಕಾರದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಹಾಗೆ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಆನೆ, ಜಿಂಕೆ, ಸಿಂಹಾದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸತ್ತು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನೂ ಮರಗಳು ಕೀಳಲ್ಪಟ್ಟಿರುನುದನ್ನೂ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಭೀಮನ ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತುಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದನ್ನೂ ನೋಡಿ ಅವೆಲ್ಲಾ ಭೀಮನ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಮುಂದೆ ಹೋದನು. ಆಗ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಚಾರವಿಲ್ಲದ ಬೆಂಗಾಡಿನಂಥ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಅಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ಹೆಬ್ಬಾವಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಗಾಬರಿಗೊಂಡನು! 

   ಆಶ್ಚರ್ಯ, ದುಃಖಗಳಿಗೊಳಗಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭೀಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಇಂಥ ದುರವಸ್ಥೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದನೆಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಭೀಮನು ಆ ಘಟಸರ್ಪವು ಹಿಂದೆ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ನಹುಷ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲು ಹಿಡಿದಿದೆಯೆಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆ ಅಜಗರಕ್ಕೆ," ಆಯುಷ್ಮಂತನೇ! ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಈ ನನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು! ನಿನಗೆ ಬೇರೆ ಆಹಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ!" ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಅದಕ್ಕೆ ಅಜಗರವು," ಇವನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಂದು ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿರುವನು! ದಿನದ ಆರನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ! ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಇಲ್ಲಿದ್ದರೆ ನೀನೂ ನನಗೆ ಆಹಾರವಾಗಬಹುದು! ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ನನಗೆ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ! ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರೆ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಬಿಡುತ್ತೇನೆ!" ಎಂದು ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿತು. 

    ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಒಪ್ಪಲು, ಅಜಗರವು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿತು," ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾರು? ಹುಟ್ಟಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಏನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು?"

   ಅದಕ್ಕೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು," ಹೇ ನಾಗೇಂದ್ರ! ಸತ್ಯ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆ, ಶೀಲ, ಉದಾರತೆ, ತಪಸ್ಸು, ದಯೆ, ಈ ಗುಣಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯೋ ಅವನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ! ಸುಖದುಃಖಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದರೆ ದುಃಖವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿಯಬೇಕು! ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?" 

  ಸರ್ಪವು ಹೇಳಿತು," ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಚಾತುರ್ವರ್ಣಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವೇದಗಳು ಮಾಡಿವೆ! ಹೀಗಿರುವಾಗ, ನೀನು ಹೇಳಿದ ಸತ್ಯ, ದಾನ, ಅಕ್ರೋಧ, ಉದಾರತೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ದಯೆ, ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳು ಶೂದ್ರನೊಬ್ಬನಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗುವನೇ? ಇನ್ನು ಸುಖದುಃಖಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಸುಖದುಃಖಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ಅಂಥ ವಸ್ತುವಿದೆಯೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ!" 

  ಅದಕ್ಕೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದ," ಶೂದ್ರನಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಗುಣಗಳಿದ್ದರೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಂಥ ಶೂದ್ರನು ಶೂದ್ರನೂ ಅಲ್ಲ, ಅಂಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ಅಲ್ಲ! ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಸರ್ಪರಾಜ! ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ಗುಣಗಳು ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಅವನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ! ಯಾರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಶೂದ್ರನೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ! ಇನ್ನು ಸುಖದುಃಖಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ವಸ್ತುವೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಷ್ಟೆ! ಶೀತ, ಉಷ್ಣಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ಒಂದು ಸಮಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗೆ ಇರುವುದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸುಖದುಃಖಗಳೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ಒಂದು ಸ್ಥಾನವಿದೆ ಎಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ನೀನೇನು ಹೇಳುವೆ?" 

   ಆಗ ಅಜಗರವು," ಎಲೈ ರಾಜ! ನೀನು ಹೇಳುವಂತೆ ಸದಾಚಾರಸಂಪನ್ನನಾದವನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆನ್ನುವುದಾದರೆ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಲ್ಲವೇ? ಏಕೆಂದರೆ ಒಬ್ಬನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವವರೆಗೂ ಅವನು ಯಾವ ಜಾತಿಯೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವುದು?" 

    ಅದಕ್ಕೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು," ಹೇ ಮಹಾಸರ್ಪ! ನನ್ನ ಪ್ರಕಾರ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಜಾತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ! ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಣದವರೂ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಣದವರನ್ನೂ ವಿವಾಹವಾಗಿ ವರ್ಣಸಂಕರವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿರುವವೆಂದರೆ ಭಾಷೆ, ಮೈಥುನ, ಜನನ ಮತ್ತು ಮರಣ. ಇದಕ್ಕೆ ಆರ್ಷಪ್ರಮಾಣವೆಂದರೆ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವಾಗ,' ಯೇ ಯಜಾಮಹೇ ( ಯಾವುದೇ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿರುವ ನಾವು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ)' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಜಾತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಶೀಲವೇ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗುವಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಿಶು ಎಂದರೂ ಅವನಿಗೆ ಉಪನಯನವಾಗಿ ಅವನು ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವರೆಗೂ ಅವನು ಶೂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ, ಸಂಸ್ಕಾರವಾದ ಬಳಿಕವೂ ಸದ್ವೃತ್ತ ಬರಲಿಲ್ಲವೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ವರ್ಣಸಾಂಕರ್ಯವಿದೆಯೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕು! ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರವೆಂದರೆ ಸದ್ವೃತ್ತವೆಂದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ! ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಸದ್ವೃತ್ತದ ಗುಣಗಳುಳ್ಳವನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದೆನು." 

   ಆಗ ಅಜಗರ ಹೇಳಿತು," ಎಲೈ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿರುವ ನಿನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಬಳಿಕ ನಾನು ಹೇಗೆ ತಾನೇ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಲಿ?" 

    ಇಲ್ಲಿ ಅಜಗರ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರರ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಆಶಯ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ, ಒಂದು ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೆಲಸಗಳು ನಡೆಯಲು, ಕೆಲವು ಗುಣವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು ಕೆಲವು ವರ್ಣದವರೆಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. ಅಧ್ಯಯನ,ಅಧ್ಯಾಪನಗಳನ್ನು ಗುಣ, ವೃತ್ತಿಗಳಾಗಿ ಉಳ್ಳವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಆಡಳಿತ, ಯುದ್ಧ, ರಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಗುಣ, ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಉಳ್ಳವರು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವ್ಯಾಪಾರ, ಕೃಷಿ, ಪಶುಪಾಲನೆಗಳನ್ನು ಗುಣ,ವೃತ್ತಿಗಳಾಗಿ ಉಳ್ಳವರು ವೈಶ್ಯರು, ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯುಳ್ಳವರು ಶೂದ್ರರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. ಅದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೂ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -

   ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶ: । 

' ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಗುಣ,ಕರ್ಮಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದೇನೆ.' 

    ಇಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಎಂಬ ಪದವಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಅಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಒಂದು ವರ್ಣದವರು ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಣದವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಆ ಮಕ್ಕಳ ವರ್ಣಗಳು ಯಾವುದೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳಿಗೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಾದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದ ಯಯಾತಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾದ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರ ಮಗಳು ದೇವಯಾನಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ ಕಥೆಯಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಅವರ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೇ ಆದರು. ಅಂತೆಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾದ ಪರಾಶರರು ಮೂಲತಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಳೂ ಬೆಸ್ತರ ಸಾಕುಮಗಳೂ ಆದ ಸತ್ಯವತಿಯೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ವೇದವ್ಯಾಸರನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾದರು. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಾದರು.‌ ಹೀಗೆ ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹಗಳ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಅನೇಕ ಸಿಗುತ್ತವೆ.‌ ಹಾಗಾಗಿ ಈ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎನ್ನುವುದು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಜನ್ಮತಃ ಆಗಿರುವುದು ಹೋಗಿ, ಕೇವಲ ಅದೊಂದು ವಿಚಾರವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಂದಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ, ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದು ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಒಂದು ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಅಷ್ಟೇ. ಯಾರು ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಗುಣ, ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋಧರ್ಮ, ಆಸಕ್ತಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಅಂಥ ವರ್ಣದವರೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಈಗ ಹಲವಾರು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ‌ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಿಸ್ತಾರಣೆಯ ಕಾರಣ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನೇಕ ಗುಣ, ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮ ಇರುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಜಾತಿಯನ್ನು ಅಷ್ಟು ನಿಖರವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. 

   ಈಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಅಜಗರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು," ಹೇ ಸರ್ಪರಾಜನೇ! ನೀನು ವೇದ,ವೇದಾಂಗಪಾರಂಗತನಾಗಿರುವೆ! ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸದ್ಗತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೆಂದು ದಯವಿಟ್ಟು ಹೇಳು!" 

   ಅದಕ್ಕೆ ಅಜಗರ ಹೇಳಿತು," ಸತ್ಪಾತ್ರರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು, ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯಗಳನ್ನಾಡುವುದು, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ಅಹಿಂಸಾನಿರತನಾಗಿರುವುದು, ಇವುಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು." 

   ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪುನಃ ಕೇಳಿದನು," ಹೇ ಸರ್ಪರಾಜನೇ! ದಾನ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದೊಡ್ಡದು? ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ?" 

ಸರ್ಪವು ಹೇಳಿತು," ದಾನ, ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಕನಿಷ್ಠತೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಕನಿಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದಾನಕ್ಕಿಂತ ಸತ್ಯವೇ ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ದಾನವು ದೊಡ್ಡದೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಅಹಿಂಸೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಂಡರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಹಿಂಸೆಗಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯ ದೊಡ್ಡದೆನಿಸುತ್ತದೆ!" 

    ಅಜಗರವು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸತ್ಯವಿದೆ. ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯ, ದಾನ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಮೌಲ್ಯಗಳಾದರೂ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತಿಗೂ ಬಗ್ಗದ ದುಷ್ಟನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ ತೋರಿದರೆ ಅದು ಆಗ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮೌಲ್ಯವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತೆಯೇ ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಪ್ರಿಯಮಾತುಗಳೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸಬೇಕು. 

   ಧರ್ಮರಾಯನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು," ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ, ದೇಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹೇಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ?" 

    ಅದಕ್ಕೆ ಸರ್ಪವು ಹೇಳಿತು," ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತರೂ ದೇಹವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಜೀವವಲ್ಲ! ಜೀವಕ್ಕೆ ಮಾನುಷಜನ್ಮ, ಸ್ವರ್ಗವಾಸ, ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ 

 ಜನ್ಮ ( ಪ್ರಾಣಿ ಜನ್ಮ ) ಎಂಬ ಮೂರು ಗತಿಗಳಿರುತ್ತವೆ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆಲಸ್ಯರಹಿತನಾಗಿ ದಾನ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ ಇವುಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವನೋ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ತಿರ್ಯಗ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮ,ಕ್ರೋಧ, ಹಿಂಸೆ, ಲೋಭಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೂ ತಿರ್ಯಗ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತೆಯೇ ಕುದುರೆ, ಹಸು, ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಉಚ್ಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಮನುಷ್ಯತ್ವ ಹಾಗೂ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಜೀವಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ದ್ವಿಜನಾದವನು ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಬಯಸದೇ ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತರರಾದರೋ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ನಾನಾಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. "

   ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪುನಃ ಕೇಳಿದನು," ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ,ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದ ಆಶ್ರಯ ತಟಸ್ಥವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ ? ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳು!" 

   ಆಗ ಸರ್ಪವು ಹೇಳಿತು," ಆತ್ಮವು ದೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗ ಕರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸುಗಳೇ ಆ ಕರಣಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕವೇ ಆತ್ಮವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.‌ ಆತ್ಮವು ಎರಡು ಹುಬ್ಬುಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿವಿಧ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.‌" 

   ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕೇಳಿದನು," ಹೇ ಸರ್ಪರಾಜನೇ! ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನು ಹೇಳು!" 

   ಅದಕ್ಕೆ ಸರ್ಪವು ಹೇಳಿತು," ಬುದ್ಧಿಯು ಆತ್ಮದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಕಂಡರೂ ಅದು ಆತ್ಮದ ನಿರ್ದೇಶಕನಾಗುತ್ತದೆ! ಬುದ್ಧಿಯು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿ ಅವು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸುಗಳಿಗಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ನೀನೂ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದವನಾಗಿರುವೆ! ನಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ಹೇಳು!" 

   ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು," ಹೇ ಸರ್ಪರಾಜನೇ! ನೀನು ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ! ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಯೋಗಿಗಳು ಇಚ್ಛಿಸುವರೋ ಅದು ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ! ಹೀಗಿದ್ದೂ ನನ್ನನ್ನೇಕೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವೆ? ಆದರೆ ನೀನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದು ನಿನ್ನ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಇಂಥ ದುರವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದೆ?" 

   ಆಗ ಸರ್ಪವು ಹೇಳಿತು," ಮನುಷ್ಯನು ಸುಜ್ಞಾನಿಯೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಶೂರನೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಅವನನ್ನು ಮದಾಂಧನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ! ಯಾರು ಸದಾ ಸುಖದಲ್ಲೇ ಇರುವನೋ ಅವನು ದುರಭಿಮಾನಿಯಾಗುತ್ತಾನೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ! ಈ ಐಶ್ವರ್ಯಮೋಹದಿಂದ ಮದಾಂಧನಾಗಿಯೇ ನಾನು ಪತಿತನಾದೆ! ಮಹಾರಾಜ! ನೀನಿಂದು ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ! ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಶಾಪವು ಪರಿಹಾರವಾಗಿರುವುದು! ನಾನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದರ್ಪಿಷ್ಟನಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ! ದೇವಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪನ್ನಗರೆಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತಂದೊಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು! ನನಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಶಕ್ತಿಯೂ ಇತ್ತು! ನಾನು ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಅದರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ! ಹೀಗಿರುವಾಗ ಒಮ್ಮೆ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಕೈಲಿ ನನ್ನ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ನನ್ನ ಕಾಲು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ತಲೆಗೆ ತಗುಲಲು, ಅವರು ಕುಪಿತರಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೆಬ್ಬಾವಾಗುವಂತೆ ಶಪಿಸಿದರು! ಆಗ ನಾನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದೆ! ನಾನು ಆಗ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಶಾಪ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡೆ. ಆಗ ಅವರು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಶಾಪದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವನೆಂದೂ ಆಗಲೇ ನನ್ನ ದುರಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆಯೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ನಡೆಯಿತು. ನಾನು ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ತಪ:ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡಿದ್ದೇನೆ! ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವದ ಮತ್ತು ಪರಾತ್ಪರ ವಸ್ತುವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು! ಹೇ ರಾಜಾ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಹಾಗೂ ಪರಾತ್ಪರ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಾಣಲು ಸತ್ಯ, ದಮ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಅಹಿಂಸೆ, ಧರ್ಮನಿತ್ಯತೆ, ಇವೇ ಸಾಧಕಗಳು! ಕುಲವಾಗಲಿ ಜಾತಿಯಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ! ನಿನ್ನ ತಮ್ಮನಾದ ಭೀಮಸೇನನೂ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ! ನಾನಿನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ!" 

    ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಹುಷನು ಸರ್ಪರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ದಿವ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನಗಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಭೀಮನೊಂದಿಗೂ ಧೌಮ್ಯರೊಂದಿಗೂ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು.

    ಹೀಗೆ, ಅಜಗರಪರ್ವ, ಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವ, ನಿಜವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಆತ್ಮ, ಮನಸ್ಸು, ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಅಜಗರ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರರ ನಡುವಿನ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಉಪಪರ್ವವಾಗಿದೆ. 

   

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೫

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಆಶ್ಲೇಷೋऽಧರದಾನಂ ಚುಂಬನಮನಿಮೇಷವೀಕ್ಷಣಂ ಸುರತಮ್ ।

ಇತ್ಯೇಕೈಕಪಣೇನ ಕ್ರೀಡತಿ ಮಿಥುನಂ ಜಿತಾನ್ಯೋನ್ಯಮ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ಆ ಪ್ರೇಮಜೋಡಿ, ಆಲಿಂಗನ, ಅಧರದಾನ, ಚುಂಬನ, ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಸುರತಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ದ್ಯೂತವಾಡುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಜಯಿಸುತ್ತದೆ!' 

    ಸನಾತನ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ಇತ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದು ಸಪ್ತಪದಿಯಿಂದ. ಗಂಡು, ಹೆಣ್ಣುಗಳು ಅಗ್ನಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ಏಳು ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತಾ ಮದುವೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಒಂದೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಒಂದೊಂದು ಮಂತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾ ಕೊನೆಯ ಏಳನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಡುವಾಗ,' ಸಖಾ ಸಪ್ತಪದೀ ಭವ ' ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಏಳನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿರು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಹೀಗೆ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರು ಸದಾ ಸ್ನೇಹಿತರಂತಿರಬೇಕು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಸನಾತನ ಧರ್ಮ, ಗಂಡು, ಹೆಣ್ಣು, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನತೆ, ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆಯೇ ಒಂದು ಪ್ರೇಮಜೋಡಿಯ ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ದ್ಯೂತವಾಡುತ್ತಾ ಪಣವಾಗಿ ಹಣ ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನಿಡುವ ಬದಲಿಗೆ ಆಲಿಂಗನ, ಅಧರದಾನ, ಚುಂಬನ, ಕಣ್ಣು ಮಿಟುಕಿಸದೆ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಸುರತಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಆಡುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ಜಯಿಸಿದರೂ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಲಾಭವೇ! ಇಂಥ ಪ್ರೇಮದಾಟಗಳಿಂದ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರ ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿಗಳು ವರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೪

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಪ್ರತಿಪಣಿತಮೇಕವಾರಂ ಪಾತುಂ ದ್ಯೂತೇ ಜಿತಂ ಪಿಬನ್ನಧರಮ್ ।

ಆವೃತ್ತಿದ್ವಯಭೀತ್ಯಾ ನಾಯಂ ನಿಶ್ಚೂಷತೇ ಧೂರ್ತ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಅಧರಾಮೃತಪಾನ ಮಾಡುವ ಪಣವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಧೂರ್ತ ಪ್ರಿಯತಮನು ಇನ್ನೊಂದು ಸುತ್ತಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋಲುವ ಭಯದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಧರಾಮೃತಪಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ!' 

    ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದಂಪತಿಗಳು ಚದುರಂಗದಾಟ ಅಥವಾ ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಯಾಡುವುದು ಬಹಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ, ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ರುಕ್ಮಿಣಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಮೊಮ್ಮಗ ಅನಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ಉಷೆ, ಮೊದಲಾದ ದಂಪತಿಗಳು ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಯಾಡುವ ವರ್ಣನೆಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ವಿನೋದದ ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಪಣವಿಟ್ಟು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ದೀಪಾವಳಿಯ ರಾತ್ರಿ, ಶಿವ,ಪಾರ್ವತಿಯರು ದ್ಯೂತವಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅಂದು ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲರೂ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕೆಂದು ಒಕ್ಕಣೆಯಿದೆ. ಅಂದು ದ್ಯೂತವಾಡಿದರೆ ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ ದೊರೆತು ಆ ವರ್ಷವೆಲ್ಲಾ ಸುಖ, ಸಮೃದ್ಧಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಸುಖರಾತ್ರಿ, ಯಕ್ಷರಾತ್ರಿ, ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರ, ಹಾಗೂ ಬಂಧು,ಮಿತ್ರರ ನಡುವೆ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ನೇಹಗಳನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ ಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಔದಾರ್ಯ. ಪ್ರಕೃತಿಸಹಜವಾದ ಜೀವನದ ಯಾವುದೇ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸದೆ, ಜೀವನವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಳೆಯುವ ವಿವಿಧ ಆಚರಣೆಗಳು ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿವೆ. ಸ್ಕಂದಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿಯರು ದ್ಯೂತವಾಡಲು, ಪಾರ್ವತಿಯು ಅವನ ಚಂದ್ರ, ಹಾವು, ಮೊದಲಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಕೊನೆಗೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ಗೆದ್ದು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ವಿರ್ವಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರೇಮಪ್ರಸಂಗವಿದೆ! ಹೀಗೆ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೇವರಲ್ಲೂ ಪ್ರೇಮ, ಕ್ರೀಡೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಅದ್ಭುತ ವಿಶೇಷವಿದೆ! ಆದರೆ ಕೌರವರು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲು ಈ ದ್ಯೂತವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆಂಬುದು ದುರ್ದೈವ. ಆದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ಆನಂದಕ್ಕಾಗಿ ದ್ಯೂತವಾಡಿದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ.

    ಈ ಶೃಂಗಾರ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರು ಪಣವಿಟ್ಟು ದ್ಯೂತವಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಅಧರಾಮೃತಪಾನ ಮಾಡುವುದೇ ಪಣ. ಪತಿಯು ಆಟದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಪತ್ನಿಯ ಅಧರಪಾನ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ.‌ ಆದರೆ ಅವನು ಸುಮ್ಮನೆ ಅವಳ ಅಧರವನ್ನು ಮೆಲ್ಲನೆ ಚುಂಬಿಸುತ್ತಾನೆಯೇ ಹೊರತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಧರಾಮೃತಪಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.‌ ಏಕೆಂದರೆ ಆಟದ ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೋತರೆ, ಪುನಃ ಈ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅಧರಪಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಎಂಥ ಧೂರ್ತ ಅವನು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಕವಿ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೩

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಸಸ್ಮಿತತಿರ್ಯಗ್ವೇಲ್ಲಿತಮುಖಪರ್ಯಂತಪ್ರಕೀರ್ಣಕಬರೀಕಮ್ । ಅತಿಭಾಗ್ಯವಾನ್ಭವತ್ಯಾ: ಸುಂದರಿ ಪುರುಷಾಯಿತಂ ಲಭತೇ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ಹೇ ಸುಂದರಿ! ನಗುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ತಿರುಗಿದ ನಿನ್ನ ಮುಖಮಂಡಲದ ಪರ್ಯಂತ ಕೇಶರಾಶಿಯನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಈ ನಿನ್ನ ಪುರುಷಾಯಿತ ರತಿಭಂಗಿಯನ್ನು ಅತಿಭಾಗ್ಯವಂತನಾದವನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ!" 

   ಪುರುಷಾಯಿತವೆಂದರೆ ರತಿಕ್ರೀಡೆಯಾಡುವಾಗ ಹೆಣ್ಣು ಪುರುಷನಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದು. ಅಂದರೆ ಅವಳು ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತಾ ಅವನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದನ್ನು ವಿಪರೀತ ರತಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪುರುಷಾಯಿತವನ್ನು ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನನು ಕಾಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.‌ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾಯಿತಭಂಗಿಯ ಅನೇಕ ಪದ್ಯಗಳಿವೆ. ರತಿಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು. ನಮ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳ ರತಿಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾಯಿತವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಗಂಡಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಾನಮಾನವುಳ್ಳವಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಅವಳು ಕಾಮದಾಸೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದೂ ತಪ್ಪೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣನ್ನೂ ಗಂಡಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಅವಳು ಕಾಮದಾಸೆಯೇ ಮೊದಲಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವಹಿಸುವಂತೆಯೇ ನೋಡಿದ್ದರು. ಅವಳಿಗೆ ಗಂಡಿಗಿಂತಲೂ ಕಾಮದಾಸೆ ಹೆಚ್ಚೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪೂರೈಸುವುದು ಗಂಡಿನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಚಾಣಕ್ಯನೀತಿಯಲ್ಲೂ ' ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಷ್ಟಗುಣ: ಕಾಮ: ( ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಕಾಮವು ಎಂಟು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ)' ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪುರುಷಾಯಿತ ರತಿಭಂಗಿಗೂ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಪುರುಷಾಯಿತವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಸೊಗಸಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಭಂಗಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ತನ್ನ ಪರಮ ಭಾಗ್ಯ ಎಂದು ನಾಯಕನಿಂದ ಹೇಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. 

   

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೨

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ನಿಬಿಡೀಕೃತೋರುಬಂಧಂ ವೇಲ್ಲಿತವದನೇಂದುನಿಹ್ರುತೋಚ್ಛ್ವಾಸಮ್ ।

ತಸ್ಯಾ: ಸ್ಮರಾಮಿ ಸುರತಂ ತತ್ಕರಭರರುದ್ಧಮನ್ನಾಭಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ನಾವು ಗಾಢವಾಗಿ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸಿರಲು, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಮುಖಚಂದ್ರವು ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ, ನನ್ನ ಚುಂಬನದಿಂದ ಅವಳ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸವು ಬಂಧಿತವಾಗಿ, ನನ್ನ ನಾಭಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿರಲು, ಅವಳೊಂದಿಗಿನ ಆ ಸುಂದರ ಸುರತಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ನಾನು ನೆನೆಯುತ್ತೇನೆ!"

    ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಸುರತಕ್ರೀಡೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ಸೊಗಸಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಂಗಿಸಿದ್ದರೆಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಬಂಧಿಸುವ ಆಲಿಂಗನವನ್ನು ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನನು ಕಾಮಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಊರೂಪಗೂಹನ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂಥ ಹಲವಾರು ಆಲಿಂಗನಗಳನ್ನು ಅವನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವವಿದೆಯೋ ಕಾಮಕ್ಕೂ ಅಷ್ಟೇ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ, ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳು. ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಸಾಧಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮ ಮೊದಲಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಾಮವನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಹಾಗೂ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅನುಭವಿಸಿದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಪಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೂ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ, ' ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋ ಭೂತೇಷು ಕಾಮೋऽಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ' ( ಜನರಲ್ಲಿ ನಾನು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದ ಕಾಮವಾಗಿದ್ದೇನೆ) ' ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವ ಕಾಮವು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕಾಮನನ್ನು ನಮ್ಮವರು ಒಬ್ಬ ದೇವತೆಯಾಗಿಯೇ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಕವಿಗಳು ಇಂಥ ಸುರತವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಹಿಂಜರಿಕೆ, ಮುಜುಗರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಯುಗದಿಂದ, ಅಂದರೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಿಂದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕಾಮ, ಶೃಂಗಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮುಜುಗರ, ಹಿಂಜರಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವು. ಈಗಲೂ ಎಷ್ಟೋ ದಂಪತಿಗಳು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಮ, ಶೃಂಗಾರಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸುಂದರೀಶತಕ, ಅಮರುಶತಕ, ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶೃಂಗಾರ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಓದಿ, ನಮ್ಮ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ರತಿಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಶೃಂಗಾರಸುಖವನ್ನು ಆನಂದಿಸಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕು. 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೧

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಸ್ಮೇರಾನನೇ ಮುಖಂ ತವ ಸುಧಾನಿಧೇರ್ಮಂಡಲೇನ ತುಲಯಂತಮ್ ।

ಏನಂ ನಿಜಾಧರಸುಧಾದಾನೇನ ನ ಕಿಂ ವಿಲಕ್ಷಯಸಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ಎಲೈ ನಗುಮುಖದ ಸುಂದರಿ! ನಿನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಸುಧಾನಿಧಿಯಾದ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನಿಗೆ ನಿನ್ನ ನಿಜವಾದ ಅಧರಸುಧೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಏಕೆ ಇವನನ್ನು ಲಜ್ಜೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ?" 

    ಬಹಳ ಸೊಗಸಾದ ಈ ಶೃಂಗಾರ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸುಧಾನಿಧಿ ಅಥವಾ ಸುಧಾಕರ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಚಂದ್ರನು ಸುಧೆಯಂಥ ತಂಪಾದ ಬೆಳಕನ್ನು ಬೀರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುಧಾನಿಧಿ ಹಾಗೂ ಸುಧಾಕರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಅವಳ ನಿಜವಾದ ಅಧರಸುಧೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನನ್ನು ಲಜ್ಜೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಅವಳ ಅಧರಸುಧೆ ಚಂದ್ರನ ಸುಧೆಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತನಗೆ ನೀಡಿ, ಅವಳ ಮುಖವನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಿರುವ ತನ್ನನ್ನು ಲಜ್ಜೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವಳ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಿಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಾತ್ಪರ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಸ್ತು ಹೆಣ್ಣಿನ ಮುಖ.‌ ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ಉಪಮೇಯ. ಅದನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುವಾದ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಚಂದ್ರ ಉಪಮಾನ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಖವು ಚಂದ್ರನಂತಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಉಪಮಾಲಂಕಾರ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೇಯವಾದ ಮುಖ, ಅಧರಸುಧೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಪಮಾನವಾದ ಚಂದ್ರನಿಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ವ್ಯತಿರೇಕ ಅಲಂಕಾರವಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಪದ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಧಿಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೮೦

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಅರ್ಚಿತಚಂಡೀಚರಣಪ್ರಸಾದಫಲಮನ್ಯದುರ್ಲಭಂ ತರುಣ: ।

ಸುಂದರಿ ಹಸಿತಕರಂಬಿತಮಖಂಡಪುಣ್ಯೇನ ಖಂಡಯತ್ಯಧರಮ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   'ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ಅನ್ಯರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಚರಣಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ದೊರೆತ ಅಖಂಡ ಪುಣ್ಯದಿಂದ, ನಿನ್ನ ನಗುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಧರವನ್ನು ಈ ತರುಣನು ಚುಂಬಿಸುತ್ತಾನೆ!' 

    ಯುವದಂಪತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಸುಂದರ ಶೃಂಗಾರಮಯ ಚಿತ್ರಣವಿದು. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಅಧರವನ್ನು ಚುಂಬಿಸುತ್ತಿರುವ ತರುಣನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಬಹಳ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಚರಣಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ದೊರೆತ ಅಖಂಡ ಪುಣ್ಯದಿಂದಷ್ಟೇ ಹೀಗೆ ಚುಂಬಿಸಲು ತನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಖಂಡಯತಿ ಎಂದರೆ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಕಚ್ಚುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ದಂತಕ್ಷತವೆನ್ನುವ ಈ ಕಾಮಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಚುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಮೃದುವಾಗಿ ಕಚ್ಚುವುದುಂಟು. ಅಂದರೆ ಅವನು ಅಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಚುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ನಗುವಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಸುಂದರಿಯ ಅಧರವನ್ನು ಚುಂಬಿಸುವುದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪುಣ್ಯವೇ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೯

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಮಧುಧೌತಮಧುರಮಧುರಂ ಧೃತಧಮ್ಮಿಲ್ಲಂ ಧವೇ ಧಯತಿ ।

ಕವಲಯತಿ ಕಿಮಪಿ ಕಂಪಿತಕಾಂತಾಕರಕಂಕಣಕ್ವಣಿತಮ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ಪತಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಕಾಂತೆಯ ಅಲಂಕೃತ ತುರುಬನ್ನು ಹಿಡಿದು ಜೇನಿನಿಂದ ತೊಳೆದಂತೆ ಅತಿ ಮಧುರವಾಗಿರುವ ಅವಳ ಅಧರಾಮೃತವನ್ನು ಹೀರುತ್ತಾ ಅವಳ ಕಂಪನದಿಂದುಂಟಾದ ಕರಕಂಕಣಗಳ ಕಿಣಿ ಕಿಣಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಗೋ ನುಂಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ!'

    ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರ ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ರಸವತ್ತಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪತಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯ ಅಲಂಕೃತ ತುರುಬನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವಳ ತುಟಿಗಳನ್ನು ಚುಂಬಿಸುತ್ತಾ ಅಧರಾಮೃತವನ್ನು ಹೀರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.‌ ಆ ತುಟಿಗಳು ಜೇನಿನಿಂದ ತೊಳೆದಂತಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಮಧುರಮಧುರಂ ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಅತಿಮಧುರವಾಗಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾ ನವವಿವಾಹಿತ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಿರುವಂತೆ, ಇಲ್ಲೂ ನಾಯಕಿಗೆ ಸಂಭೋಗವೆಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಯವಾಗಿ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಆ ಕಂಪನದಿಂದ ಕೈಬಳೆಗಳು ಕಿಣಿ ಕಿಣಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಪತಿಯು ಅವಳ ಅದರಾಮೃತಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಬಳೆಗಳ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಹೇಗೋ ನುಂಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಕವಿ! ಕವಲಯತಿ ಎಂದರೆ ನುಂಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಅಂದರೆ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ಅಡಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ! ಅದು ಗೊತ್ತಾಗದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ! ಅಂದರೆ ಅವನು ಅದೆಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ರಸಿಕತೆಯಿಂದ ಅವಳ ಅಧರವನ್ನು ಚುಂಬಿಸಿ ಹೀರುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದರೆ ಅವಳ ಭಯ, ನಡುಕ, ಮತ್ತು ಬಳೆಗಳ ಕಿಣಿಕಿಣಿ ಶಬ್ದಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ಅವಳು ಅವನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುವಂತೆ, ಮೈಮರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸತ್ಯವೂ ಇದೆ. ಪತಿಯು ತನ್ನ ಹೆದರಿದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ರಸಿಕತೆಯಿಂದ ಸಂಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಅವಳ ಭಯ, ಕಂಪನಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಆತುರ, ಬಲಾತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತೆ ಸಂಭೋಗಿಸಬಾರದು. ಪ್ರೀತಿಯ, ರಸಿಕತೆಯ ಮಿಲನವಾದರೆ ಅದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇಕೆನಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂಥ ಸವಿಯಾದ ಶೃಂಗಾರಾನುಭವ ಸಿಕ್ಕ ಪತ್ನಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಮನಸಾರೆ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಎರಡು ತಲೆಗಳ ಹಕ್ಕಿ -ಪಂಐತಂತ್ರದ ಅಪರೂಪದ ಕಥೆ

ಇದು ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಬದುಕಬೇಕೆಂದು ಬೋಧಿಸುವ ಪಂಚತಂತ್ರದ ಒಂದು ಕಥೆ.

   ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರುಂಡ ( ಗಂಡಭೇರುಂಡ) ಎಂಬ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಪಕ್ಷಿಯಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ದೇಹ ಒಂದೇ ಇದ್ದರೂ ತಲೆಗಳು ಎರಡಿದ್ದವು.‌ ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು ತಲೆಗೆ ಒಂದು ಸಿಹಿಯಾದ ಹಣ್ಣು ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅದು ಆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಚಪ್ಪರಿಸಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನುತ್ತಾ," ಅಬ್ಬ! ಇಂಥ ರುಚಿಯಾದ ಹಣ್ಣನ್ನು ನಾನೆಂದೂ ತಿಂದಿಲ್ಲ!" ಎಂದಿತು. ಆಗ ಇನ್ನೊಂದು ತಲೆ," ನನಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೊಡು! ನಾನೂ ರುಚಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ!" ಎಂದಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲನೆಯ ತಲೆ," ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೇ ಹೊಟ್ಟೆಯಿದೆ! ಹಾಗಾಗಿ ನಾನೊಬ್ಬನೇ ತಿಂದರೂ ಸಾಕು! ನಮ್ಮ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ! ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ನಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಕೊಡೋಣ!" ಎಂದಿತು. ಪಾಪ, ಈ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಗೆ ಏನೂ ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

    ಮೊದಲ ತಲೆ ಆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಅರ್ಧ ತಿಂದ ಬಳಿಕ ಉಳಿದರ್ಧವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅದು ಆ ಹಣ್ಣನ್ನು ತಿಂದು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ದಿನವಿಡೀ ಆ ತಲೆಯನ್ನು ಆಲಂಗಿಸಿ ಚುಂಬಿಸಿತು! ಇದರಿಂದ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಗೆ ಅನಾದರ ತೋರಿದಂತಾಗಿ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅಂತೆಯೇ ಮೊದಲನೆಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ದ್ವೇಷ ಬೆಳೆಯಿತು! ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾಯತೊಡಗಿತು.

   ಒಂದು ದಿನ, ಎರಡನೆಯ ತಲೆಗೆ ಒಂದು ವಿಷಪೂರಿತ ಹಣ್ಣು ಸಿಕ್ಕಿತು! ಅದು ಆ ಹಣ್ಣನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮೊದಲನೆಯ ತಲೆಗೆ ಹೇಳಿತು," ಇತರರನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವೆಯಲ್ಲವೇ? ಈಗ ಈ ವಿಷದ ಹಣ್ಣನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ ನೋಡು!" 

   ಆಗ ಎರಡನೆಯ ತಲೆ," ಅಯ್ಯೋ ಮೂರ್ಖ! ಅದನ್ನು ತಿನ್ನಬೇಡ! ನೀನು ತಿಂದರೆ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಸಾಯುತ್ತೇವೆ! "

   ಆದರೆ ಎರಡನೆಯ ತಲೆ ಅದರ ಮಾತು ಕೇಳದೆ ವಿಷದ ಹಣ್ಣನ್ನು ತಿಂದುಬಿಟ್ಟಿತು! ಆಗ ಎರಡೂ ಸತ್ತವು!

    ನಾವು ಸಂಸಾರದಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ, ಕೆಲಸದ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ, ಒಂದು ಸಾಂಘಿಕ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ನಡೆಯುವ 

ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಲಿ, ಒಟ್ಟಿಗಿರುವಾಗ, ಯಾರನ್ನೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು.‌ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಗೌರವ, ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು. ಒಬ್ಬ ಕೆಲಸದವನನ್ನೂ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಹಾಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವುಂಟಾಗಬಹುದು. ಆಗ ಅವರು ಇತರರಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಸಾರ, ಅಥವಾ ಮೂಲ ಕಚೇರಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ತೊಂದರೆ ಮಾಡಲು ಹೋದರೆ ಆ‌ ಇತರರಿಗೆ, ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ, ಕಚೇರಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಇವರೂ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇವರಿಗೂ ತೊಂದರೆಯಾಗುತ್ತದೆ! ಹೀಗೆ ಈ ಪುಟ್ಟ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ನೀತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೮

ವಿಶ್ಲಥಯತಿ ಕಿಮಪಿ ನೀವೀಂ ಕಲಕಂಠಿ ರತಸ್ಯ ಕೂಜಿತಂ ಯತ್ತೇ ।

ಶಿಕ್ಷಾವಿಸ್ಮೃತಿರೇಷಾ ಗುರೋರಭಕ್ತಿಂ ನಿವೇದಯತಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ಎಲೈ ಕಲಕಂಠಿ! ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮಾಡುವ ಸೀತ್ಕಾರದ ಕೂಗು ಹೇಗೋ ನಿನ್ನ ನೀವಿಯ ಗಂಟನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ! ಇದು ನೀನು ಪಡೆದ ಶಿಕ್ಷಣದ ವಿಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದ್ದು ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಅಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ!' 

     ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯನ್ನು ಛೇಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರತಿಕ್ರೀಡೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮಾಡುವ ಸೀತ್ಕಾರದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ಅವನು ಕಲಕಂಠಿ, ಅಂದರೆ ಸುಂದರ ಕಂಠದವಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ರತಿಕೂಜಿತವೇ ಅವಳ ಕೆಳವಸ್ತ್ರದ ಪಟ್ಟಿಯಾದ ನೀವಿಯ ಗಂಟನ್ನು ಹೇಗೋ ಸಡಿಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ, ಗುರುಹಿರಿಯರಿಂದ ಪಡೆದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾಳೆ, ಇದು ಗುರುಹಿರಿಯರಲ್ಲಿನ ಅವಳ ಅಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಛೇಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಂಡನು ಹೆಂಡತಿಯ ನೀವಿಯನ್ನು ಸಡಿಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ನಟಿಸುವ ಹೆಂಡತಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮಾಡುವ ಸೀತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ತಾನಾಗಿಯೇ ನೀವಿಯ ಗಂಟು ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಗಂಡನು ತಾನೇನೂ ನೀವಿಯ ಗಂಟನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ನೀನೇ ಸಡಿಲಿಸಿಕೊಂಡು ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಬಿಟ್ಟಿರುವೆ, ಸದಾ ಬಹಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯದವಳು, ಲಜ್ಜಾನ್ವಿತಳು ಎನ್ನುವ ನೀನು ಈಗ ಗುರುಹಿರಿಯರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮರೆತಿರುವೆ, ನಿರ್ಲಜ್ಜಿತಳಾಗಿರುವೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿ ಛೇಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಪ್ರಿಯ ಪತಿ, ಪತ್ನಿಯರ ನಡುವಿನ ಒಂದು ರಮ್ಯ ಶೃಂಗಾರದ ಕ್ಷಣ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೭

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಭ್ರೂಭಂಗಭಂಗಿಭುಗ್ನಂ ತಿರ್ಯಕ್ಚಲಲೋಚನಂ ಮುಖಂ ದಧತೀ /

ಸುರತಪ್ರಾರ್ಥನವೇಲಾಕೃತಾವಹೇಲಾ ವಧೂರ್ಜಯತಿ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯು ಸುರತಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ನವವಧುವು ಹುಬ್ಬುಗಂಟುಹಾಕಿಕೊಂಡ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ವಕ್ರವಾಗಿಸಿ ಕಣ್ಣು ತಿರುಗಿಸಿದ ಮುಖದಿಂದ ನಿರಾಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಜಯಿಸುತ್ತಾಳೆ!' 

    ರಾತ್ರಿಯ ನೂತನ ಪತಿ,ಪತ್ನಿಯರ ಒಂದು ಶೃಂಗಾರ ರಮ್ಯ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಜ್ಞವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪತಿಯು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಶೃಂಗಾರ ಸುರತಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಮದುವೆಯಾಗಿರುವ ಅವನ ನವವಧುವಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸೂಚಿಸಲು ನಾಚಿಕೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಣಕು ಕೋಪದ, ನಾಚಿಕೆ ಮಿಶ್ರ ಭಾವದಿಂದ ಹುಬ್ಬು ಗಂಟು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಕಣ್ಣು ತಿರುಗಿಸಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ಈ ಮುದ್ದಾದ ಭಾವ ಬಹಳ ರಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವಳು ಜಯಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಕವಿ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೆಲವು ಮುಖಭಾವಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ವರ್ಣಿಸಿದರೂ ಸಾಲದು. ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಅರಿಯಬೇಕು ಹಾಗೂ ಸವಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಸುರತಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ನೂತನ ಪತ್ನಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಮುದ್ದಾಗಿ ಹೇಳಿದರೂ ಅದು ಚೆನ್ನ! ಹಾಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಪತಿಗಳೂ ಧನ್ಯ! 

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ - ಪಂಚತಂತ್ರದ ಅಪರೂಪದ ಕಥೆ

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ - ಪಂಚತಂತ್ರದ ಅಪರೂಪದ ಕಥೆ 

ಪಂಚತಂತ್ರದ ಈ ಕಥೆ ನಾವು ಸದಾ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿರಬೇಕೆಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.

     ಒಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾಡುದಾರಿಯ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ, ತನ್ನನ್ನು ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ನಡೆಯುವಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದ! ಹೆದರಿ ನಡುಗಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಬೇರೆ ದಾರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಗಲಿನ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ನಡೆಯತೊಡಗಿದ. ಹಾಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಅವು ಕಮಲ ಪುಷ್ಪದ ಒಳಭಾಗದಂತೆ ಬಹಳ ಮೃದುವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು! ಆಗ ಅವನು ಅವು ಹಾಗೇಕೆ ಅಷ್ಟು ಮೃದುವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ. ಅದಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸನು," ನಾನೊಂದು ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಂತೆ, ನನ್ನ ಪಾದಗಳು ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವಾಗ ಅವನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲಿಡುವುದಿಲ್ಲ", ಎಂದನು. ಸರಿಯೆಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಂದುವರಿದು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಹೋದನು. 

    ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನದಿಯು ಕಾಣಿಸಲು, ರಾಕ್ಷಸನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಇಳಿಯುತ್ತಾ," ನಾನೀಗ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ನೀನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕು!", ಎಂದು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿದನು.

    ಈಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು, ಸ್ನಾನವಾದ ಕೂಡಲೇ ರಾಕ್ಷಸನ ಪಾದಗಳು ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅರಿತು ಓಡಿಹೋದನು!

    ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸನ ರಹಸ್ಯ ತಿಳಿದು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಕೂವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸದಾ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು.

     ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾವು ಅಪಾಯ ಬಂದಾಗ ಕಂಗಾಲಾಗುತ್ತೇವೆ. ಹಾಗೆ ಹೆದರಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬುದ್ಧಿ ಓಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ, ನಾವು ಅಪಾಯದ ಮೂಲವೇನು, ಏನು ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗಬಹುದು, ಮೊದಲಾಗಿ ಅದರ ಬಗೆಗಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಏನಾದರೂ ಉಪಾಯ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಸುಳಿಯಲ್ಲೇ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಿಗಡಾಯಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ( ವಿಶ್ವ) ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ದಿನದ ಶುಭಾಶಯಗಳು

ವಿಶ್ವ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ದಿನದ ಶುಭಾಶಯಗಳೊಂದಿಗೆ 

ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮದ......ಅಥವಾ ಪುಸ್ತಕ ಹುಚ್ಚಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಝಲಕ್!

ನಿಜ, ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಹುಚ್ಚು, ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರೇಮಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲದು. ಅದು ಮದ್ಯವ್ಯಸನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಸನ ಎಂಬ ಪದ ಸರಿಹೋಗದಿದ್ದರೂ ಗೀಳು ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಮದ್ಯಪಾನದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಶೇಖರಿಸಲು ಜಾಗದ ಸಮಸ್ಯೆ, ಮತ್ತು ಓದಲು ಸಮಯದ ಸಮಸ್ಯೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಹ, ಓದು, ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ, ಬರವಣಿಗೆ, ಪ್ರವಾಸ, ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ, ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ, ಇಂಥ ಹಲವು ಹವ್ಯಾಸಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ಚರ್ಮವೈದ್ಯಕೀಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಮುಂದುವರೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಹಾಗೂ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ, ಇಷ್ಟೊಂದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲವೆನಿಸುವುದು ಸಹಜ ಮತ್ತು ನಿಜ ಕೂಡ! ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೇನೂ ಬೇಸರ ಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಪೇಕ್ಷ! ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರಾದ ಅಂಕೇಗೌಡರಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಂಥ ಎಷ್ಟೋ ಜನರಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಓದಿನ ಹವ್ಯಾಸ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತೋಷ ಕೊಡುತ್ತದೆಂದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ. 

     ಅದೇಕೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಓದಿನ ವಿಪರೀತ ಹುಚ್ಚಿದೆ. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಅಮರ ಚಿತ್ರ ಕಥಾ ಮಾಲಿಕೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಇಕೋ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಭಾರತ ಭಾರತಿ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಚಂದಮಾಮ, ಬಾಲಮಿತ್ರ, ಬೊಂಬೆಮನೆ, ಟಿಂಕಲ್, ಗೋಕುಲಂ, ಚಂಪಕ್, ಬಾಲಮಂಗಳ ಮೊದಲಾದ ಮಕ್ಕಳ, ಅಷ್ಟೇಕೆ ದೊಡ್ಡವರಿಗೂ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು, ತರಂಗ, ಸುಧಾ, ಕರ್ಮವೀರ, ಕಸ್ತೂರಿ, ರೀಡರ್ಸ್ ಡೈಜೆಸ್ಟ್, ವಿಸ್ಡಮ್, ವಾರಪತ್ರಿಕೆ, ಪ್ರಜಾಮತ, ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ನನ್ನ ಮನಸೆಳೆದು ಈ ಅಭಿರುಚಿ ಬೆಳೆಸಿದವೇನೋ! ಆಗಲೇ ಹತ್ತನೇ ತರಗತಿಯ ವೇಳೆಗೆ ನಾನು ಮಂಗಳ, ತರಂಗ, ಪ್ರಜಾಮತ, ಕರ್ಮವೀರ, ಕಸ್ತೂರಿ, ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೆ. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನ ನನ್ನ ಎರಡು ಘಟನೆಗಳು ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ನನಗೆ ನೆನಪಿದೆ. ಒಂದು, ಐದನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದಂತೆ ನಮ್ಮ ತರಗತಿಯ ಗ್ರೂಪ್ ಫೋಟೋ ತೆಗೆದಾಗ ಅದನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ಐದು ರೂಪಾಯಿ ಕೊಡುವ ಬದಲಿಗೆ ಅದೇ ಐದು ರೂಪಾಯಿಗೆ ಸೈಫನ್ ಎಂಬ ಆಂಗ್ಲ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಚಿಸಿ ಆ ಫೋಟೋ ಬೇಡವೆಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದೆ. ಆಗೆಲ್ಲಾ ಐದು ರೂಪಾಯಿ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ದುಬಾರಿಯೇ ಇತ್ತು. ಆಗ ನಮ್ಮ ಅಧ್ಯಾಪಕರು, ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗಿರುವ ಫೋಟೋ ಮುಂದೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದ್ಯಾವ ಪತ್ರಿಕೆ ಬಿಡು, ಅಷ್ಟೊಂದು ಓದುವುದೇನು ಬೇಡ ಎಂದು ಛೇಡಿಸಿದ್ದರು! ಕೊನೆಗೆ ಐದು ರೂಪಾಯಿಗೆ ಯಾಕೆ ಇಷ್ಟು ಚಿಂತೆ ಎಂದು ನನ್ನ ತಂದೆ, ತಾಯಿಯರು ಫೋಟೋ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆ ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಡಿಸಿದ್ದರು. ಇನ್ನೊಂದು ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ, ಅದೇ ಐದನೇ ಅಥವಾ ಆರನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಒಮ್ಮೆ ನಾವು ಕುಟುಂಬಸಮೇತವಾಗಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ ಆಟದ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆವು. ಆಗ ಒಂದಷ್ಟು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ನಮ್ಮ ತಂದೆಯವರು ನನಗೂ ನನ್ನ ತಂಗಿಗೂ ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ಕೊಡಿಸಲು ಹೊರಟರು. ಆಗ ನಾನು ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ಬದಲಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವೆನೆಂದು ಐಸ್ ಕ್ರೀಮ್ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ! ಆಗ ನಮ್ಮ ತಂದೆ, ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮ ಇರಬೇಕು, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಡುವಷ್ಟು ಹುಚ್ಚು ಇರಬಾರದೆಂದು‌ ಹೇಳುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನುವ ಪಾಪ್ ಕಾರ್ನ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಆಮೇಲೆ ನನಗೂ ಅನಿಸಿತು. ಹೌದು, ಪುಸ್ತಕಗಳಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಡುವಂತಾಗಬಾರದು ಎಂದು. ಆದರೂ ಏನೇ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಮೊದಲು ನನಗೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವುದು ಪುಸ್ತಕಗಳೇ! ಆಗೆಲ್ಲಾ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಜೀವಗಳನ್ನು ಗಿಣಿಗಳಲ್ಲೋ ಇನ್ನಾವುದೋ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲೋ ಇಡುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗ ನಾನು, ನನ್ನ ಜೀವ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದೆ! 

     ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನನ್ನ ತಂದೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳಗಳು, ಪುಸ್ತಕ ಮಳಿಗೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದುಂಟು. ಅವರು ಅನೇಕ ಕ್ವಿಜ್ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವಾಗ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದೂ ಉಂಟು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಹೊತ್ತು, ರಜಾ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಓದುವುದು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನೇನೂ ಮನರಂಜನೆ ಆಗ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಾಲೆಗೂ ಅಮರ ಚಿತ್ರ ಕಥೆ, ಟಿಂಕಲ್ ಮುಂತಾದವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ ಅವನ್ನು ನೋಡಿದ ಗೆಳೆಯರಿಗೆ ಅವನ್ನು ಓದುವವರೆಗೂ ಸಮಾಧಾನವಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರೂ ಹಾಗೆ ತರುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಹಾಗೆ ಅವರಿಂದ ನೋಡಿದ ಪುಸ್ತಕಗಳು ನನಗೆ ಬೇಕೆಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನ್ನು ನಮ್ಮ ತಂದೆ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಇತರ ಪುಸ್ತಕಗಳು ನಮ್ಮ ಬಳಿಯಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಮೇಡಂಗಳು, ಮೇಷ್ಟ್ರುಗಳು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡದ್ದು, ಅನಂತರ ನಾವು ಬೇಡಿಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೂ ಇದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರು ನನ್ನ ಬಳಿ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಲೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಹಳ ದಿನಗಳಾದರೂ ಕೊಡದೆ, ನಾನು ಅವರ ಮನೆಗೇ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆದದ್ದಿದೆ. ಆಗೆಲ್ಲಾ ಹಿರಿಯರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಕೊಡಬೇಡಿ, ಮತ್ತೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು! ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೇಷ್ಟ್ರು ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು -

       ಪುಸ್ತಕಂ ವನಿತಾ ವಿತ್ತಂ ಪರಹಸ್ತಗತಂ/

      ಯದಿ ಚೇತ್ ಪುನರಾಯಾತಿ ನಷ್ಟಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಚ ಖಂಡಶ: //

    ' ಪುಸ್ತಕವೂ ಹೆಣ್ಣೂ, ಹಾಗೂ ಹಣವೂ ಇತರರ ಕೈಗೆ ಹೋದರೆ ಹೋದಂತೆಯೇ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಪುನಃ ಬಂದರೆ ಹಾಳಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ!' 

      ಹಾಗಾಗಿ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಇತರರಿಗೆ ಕೊಡುವುದರ ಬಗ್ಗೆ, ಅಷ್ಟೇಕೆ ಅವು ನನ್ನ ಬಳಿ ಇದೆಯೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಭಯ ಬೆಳೆಯಿತು! ಅದು ಈಗಲೂ ಇದೆ! 

     ಪುಸ್ತಕ ಲೋಕ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದು! ಹಲವರಿಗೆ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ನನಗಾದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತಾದಿ ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳು, ವೇದೋಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಮೊದಲಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಒಂದು ಕಡೆಯಾದರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾವ್ಯ, ಶೃಂಗಾರ, ಸುಭಾಷಿತ ಮೊದಲಾದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆ, ಕಲೆ, ಇತಿಹಾಸ, ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳು, ವಿಶ್ವ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು, ಪ್ರವಾಸತಾಣಗಳ ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಕಾಫಿ ಟೇಬಲ್ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚ, ಕಾಡಿನ ವಿಷಯಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕಾಫಿ ಟೇಬಲ್ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳು, ಕುವೆಂಪು ,ಭೈರಪ್ಪ , ಮುಂತಾದವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಮಾನವ ಸ್ವಭಾವ, ಮೊದಲಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಷಯದ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಕುತೂಹಲ ಕೆರಳಿಸುವ ಭೂತ ಪ್ರೇತಾದಿ ಹಾರರ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೈಂ ಸಸ್ಪೆನ್ಸ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಕಥೆಗಳು, ಹೀಗೆ ಹಲವಾರಿವೆ. 

      ಹೀಗೆ ಓದುವ ಹವ್ಯಾಸ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನು ವೈದ್ಯನೂ ಬರಹಗಾರನೂ ಆದೆನೇನೋ! ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕೋರ್ಸ್ ಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಲು, ವೈದ್ಯನಾಗಲು ಬಹಳ ಬಹಳ ಓದಬೇಕು ಮತ್ತು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬುದೇನೋ ನಿಜವೇ! ಅದಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಓದುವ ಅಭ್ಯಾಸವಿದ್ದರೆ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಆದರೆ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ತಾಯಿಯರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸುವರೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ! ಈ ಮೊಬೈಲ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದೆಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುಸ್ತಕ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ! 

     ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇವೆ! ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೇನೆ. ಆದರೂ ಜಾಗ ಸಾಲುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಸೆ ಬತ್ತುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನಗೇ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗದಂತೆ ಸಾಗರೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ತುಂಬುತ್ತಿವೆ! ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ದಿನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನನಗಾದರೂ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವಂತೆ ಇತರ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸುಸಜ್ಜಿತಗೊಳಿಸಿ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಓದಿ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವೆನೆಂದು ನನಗೆ ನಾನೇ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಈ ಬರಹವನ್ನು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪುಸ್ತಕಿರಲವ್ವ ಮನೆತುಂಬ.....

ಪುಸ್ತಕಿರಲವ್ವ ಮನೆತುಂಬ.....

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೬

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ವಚನರಚನೈ: ಕೃತಂ ತವ ಕಿತವ ಪ್ರಣಿಪಾತಮಾತ್ರಸಾಧ್ಯಾಯಾ: /

ಅಸ್ಯಾ ಮಾನಕದಲ್ಯಾ: ಫಲಾವಸಾನ: ಪರೀಪಾಕ: //.

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

  ಸಖಿಯು ನಾಯಕನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ,"ಎಲೈ ಶಠನೇ! ಈ ನಿನ್ನ ಚಮತ್ಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಯಿತು! ಅವನ್ನು ಸಾಕುಮಾಡು! ಇವಳಿಗೆ ಈಗ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುವುದರಿಂದಷ್ಟೇ ಕೋಪವು ಶಾಂತವಾಗುವುದು! ಇವಳ ಕೋಪವೆಂಬ ಬಾಳೇಗಿಡವು ನಿನ್ನ ಪ್ರಣಿಪಾತವೆಂಬ ಪರಿಪಕ್ವ ಫಲದಿಂದ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ!" 

     ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಏನೋ ಮೋಸ ಮಾಡಿ ಕೋಪ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನು ತನ್ನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಮೋಸ ಮಾಡಿದಂತಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂದಿದೆ. ಶೃಂಗಾರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ನಾಯಕನಿಗೆ ಶಠ ನಾಯಕ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ಶಠನಾಯಕನು ಅನಂತರ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾನೆ.‌ ಚಮತ್ಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವಳು ಏನು ಮಾಡಿದರೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವಳ ಸಖಿಯು ಅವನ ಬಳಿ ಬಂದು ಇಂಥ ಚಮತ್ಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ, ಈಗ ಸಾಕು ಮಾಡು ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವಳ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ ಹಾಗೂ ಅದೊಂದರಿಂದಲೇ ಅವಳ ಕೋಪ ಶಮನವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಾಯಕಿಯ ಕೋಪವನ್ನು ಅವಳು ಒಂದು ಬಾಳೇಗಿಡಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬಾಳೇಗಿಡವು ಪರಿಪಕ್ವವಾದ ಫಲ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ನಷ್ಟವಾಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾಯಕನ ಪ್ರಣಿಪಾತವೆಂಬ ( ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುವುದು) ಪರಿಪಕ್ವವಾದ ಫಲವುಂಟಾದ ಬಳಿಕ, ನಾಯಕಿಯ ಬಾಳೇಗಿಡವೆಂಬ ಕೋಪವು ತಾನಾಗಿಯೇ ನಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಶೃಂಗಾರ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯ ಕಾಲಿಗೆ ಬೀಳುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬಹಳ ಇವೆ.

     

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೫

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಯಾವತ್ಪತತಿ ನ ಚರಣಂ ಛಾಯಾ ದುರ್ವಾರವೈರಿಣೀ ಶಿರಸಿ /

ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರವೇಷ: ಸಹಚರಿ ನೇಶ: ಕೃತಾರ್ಥಯಿತುಮ್ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕಿಯು ತನ್ನ ಸಖಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ' ಎಲೈ ಸಹಚರಿ! ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಡೆಯಲಾಗದ ವೈರಿಯಾದ ನನ್ನ ನೆರಳು, ಅದರ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪಾದವಿರುವಂತೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಈ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರವೇಷ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ನನ್ನ ಆಸೆಯನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ!

    ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವನ್ನೇ ಮುಂದುವರೆಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾಯಕಿಯು ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತಾನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವಂತೆ ಬಿಳಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರಿಣಿಯಾಗಿ ಹೊರಟರೂ ಅವಳ ನೆರಳನ್ನೇ ಯಾರಾದರೂ ನೋಡಿ ಅವಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ಅನಿಸಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಆ ನೆರಳನ್ನೇ ತನ್ನ ತಡೆಯಲಾಗದ ಶತ್ರು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾ ಆ ನೆರಳು ಅಡಗುವವರೆಗೂ ತಾನು ಹೋಗಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಖಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳ ನೆರಳು ಅದರ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾದ ಇರುವಂತೆ ಬೀಳುವುದು ಎಂದರೆ ತನ್ನ ಬುಡಕ್ಕೇ ಬಂದು ಇತರರಿಗೆ ಕಾಣದಂತಾಗುವುದು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಅದು ಆಗಬೇಕಾದರೆ ಚಂದ್ರನು ಅವಳ ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಬರಬೇಕು. ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಆಗಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ತಾನು ಈ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತನ್ನ ಸಖಿಗೆ ನಾಯಕಿಯು ಖಿನ್ನಳಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಚಂದ್ರನು ಅವಳ ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಬಂದಾಗ, ಹಾಗೂ ಅವಳ ಶತ್ರುವಿನಂತಿರುವ ನೆರಳು ಅವಳ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಅವಳು ಆ ತನ್ನ ಶತ್ರು ನೆರಳಿನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪಾದವನ್ನು ಇರಿಸಿ ಜಯ ಸಾಧಿಸಿದಂತೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಕವಿ!

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೪

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಸಿತವಸನಮೌಕ್ತಿಕಾವಲಿಚಂದನಚರ್ಚಾಸಹಾಯಶಾಲಿನ್ಯಾ: /

ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರಿಣಿ ತವ ಚ್ಛಾಯಾ ಪರಿಪಂಥಿನೀ ಭವತಿ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ' ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಬಿಳಿಯ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರ ಧರಿಸಿ, ಚಂದನವನ್ನು ಪೂಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಎಲೈ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರಿಣಿ! ನಿನ್ನ ನೆರಳೇ ನಿನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗುತ್ತದೆ!'

    ಅಭಿಸಾರಿಕೆಯರನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಕವಿಯು ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಶೃಂಗಾರ ಪದ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಭಿಸಾರಿಕೆಯೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಸಂಕೇತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಾಯಕಿ.‌ ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ನಾಯಕಿಯು ಬೆಳದಿಂಗಳ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಭಿಸಾರಿಕೆಯರಿಗೆ ಬೆಳದಿಂಗಳೆಂದರೆ ಭಯ ಹಾಗೂ ದ್ವೇಷ! ಏಕೆಂದರೆ ಚಂದ್ರನ ಬೆಳದಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತಾವು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದು ಇತರರಿಗೆ ಕಂಡುಬಿಡುತ್ತದೆ! ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಆದಷ್ಟು ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯು ಒಂದು ಉಪಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ. ಬೆಳದಿಂಗಳಗೆ ಸರಿಹೊಂದುವಂತೆ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಬಿಳಿಯ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರ ಧರಿಸಿ, ಬಿಳಿಯ ಚಂದನವನ್ನು ಮೈಗೆ ಪೂಸಿಕೊಂಡು, ತಾನು ಬೆಳದಿಂಗಳಿನೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ! ಇದರಿಂದ ಅವಳು ತಾನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಕವಿಯು ಅವಳನ್ನು ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಭಿಸಾರಿಣಿ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವಳ ನೆರಳು ಬೀಳುವುದಲ್ಲ! ಅದನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ನೋಡಬಹುದು! ಅದನ್ನೇ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ನಿನ್ನ ನೆರಳೇ ನಿನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ! ಅವಳಿಗೂ ತನ್ನ ನೆರಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ-೭೩

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಅತಿಮಂದವರ್ಷದಂಬುದಶೀಕರಶಿಶಿರಾರ್ದ್ರಸಾಂದ್ರವಸನಾಯಾ: /

ಆಕಸ್ಮಿಕಾಗತಾಯಾ: ಕಂಠಗ್ರಹಣಫಲಂ ಜನುಷ: //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ' ಮೇಘಗಳು ಬಹು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಿರಲು, ತನುವು ತಂಪಾಗಿ, ಆರ್ದ್ರವಾಗಿ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗಿದ್ದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಕಂಠಾಲಿಂಗನ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪ್ರಿಯತಮನಿಗೆ ಅದು ಅವನ ಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯಫಲ!' 

     ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ಉತ್ಕಟ ಪ್ರೇಮದ ರಮ್ಯ ಶೃಂಗಾರ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ! ಬಹಳ ಸಣ್ಣಗೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಜೋರಾದ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂಥ ಮಂದಮಳೆಯಲ್ಲಿ ವಿಹಾರ ಹೋಗುವುದು ಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸಿದರೆ ಅದರ ಸೊಗಸೇ ಬೇರೆ! ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಅವನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯು ಅವರ ನಿತ್ಯ ಸಂಕೇತ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಬರಲು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ರಮ್ಯ ವಾತಾವರಣ. ಈಗ ಪ್ರಿಯತಮೆಯೂ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ! ಮಳಯಿಂದ ನೆನೆದು ತಂಪಾಗಿ, ಆರ್ದ್ರವಾಗಿ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಮೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವಂಥ ಮುದ್ದಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ! ಆಗ ಪ್ರಿಯತಮನಿಗೆ ಶೃಂಗಾರ ಭಾವೋದ್ದೀಪನವಾಗಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಠಾಲಿಂಗನ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ! ಇದು ಅವನ ಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯಫಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಕವಿ. ಅಲ್ಲವೇ? ಒಲಿದ ಪ್ರಿಯತಮೆಯನ್ನು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಲಂಗಿಸಿದಾಗ ಆಗುವ ಆನಂದ ಅಷ್ಟಿಷ್ಟಲ್ಲ! ಲೋಕವೇ ಮರೆಯುವಂಥ, ಮೋಕ್ಷದಂಥ ಅದ್ವೈತ ಭಾವದ ಅದ್ಭುತ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಆಗ! ಹೀಗೆ ಒಲಿದ ಪ್ರೇಮಿಗಳು ಗಾಢಾಲಿಂಗನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಂದು ಪುಣ್ಯಫಲವಲ್ಲದೇ ಮತ್ತೇನು? 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೨

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ದ್ವಿಗುಣೀಕೃತಾಂಧತಮಸಂ ವರ್ಷತಿ ರುದ್ಧಾನಿಲಂ ಪಯೋವಾಹೇ /

ಆಕಸ್ಮಿಕಮಾಗಮನಂ ಕಾಂತ್ಯಾನುಮಿತಂ ಸಖೇ ತಸ್ಯಾ: //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ಹೇ ಸಖ! ಮೇಘಗಳು ಗಾಳಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಕತ್ತಲನ್ನು ದ್ವಿಗುಣೀಕರಿಸಿದೆ! ಇಂಥ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಆಗಮಿಸಲು, ಅವಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದಲೇ ಅವಳ ಆಗಮನವನ್ನು ನಾನು ಊಹಿಸಿದೆ!" 

    ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಮೇಘಗಳು ಗಾಳಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಕತ್ತಲನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ! ನಾಯಕನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಕಡೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಅದು ಅವನಿಗೂ ನಾಯಕಿಗೂ ನಿತ್ಯ ಭೇಟಿಯ ಸಂಕೇತಸ್ಥಳವಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಬರಲು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ! ಆದರೆ ಕತ್ತಲು ಎಷ್ಟಿದೆಯೆಂದರೆ ಅವಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಲೇ ಇಲ್ಲ! ಆದರೂ ನಾಯಕನು ಅವಳು ಬಂದುದನ್ನು ಊಹಿಸಿದ್ದಾನೆ! ಹೇಗೆಂದರೆ ಅವಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ! ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.‌ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿದ್ದರೂ ನಾಯಕಿಯ ಕಾಂತಿ ಅಂಥ ದಟ್ಟ ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾ ನಾಯಕನಿಗೆ ಅವಳ ಆಗಮನದ ವಿಷಯ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕವಿಯು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೭೧

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಆಸಾರಸ್ನಪಿತೇ ಯತ್ಪ್ರಯಾಸಿ ಪಥಿ ದುಸ್ತರೇ ಪಯೋದಜಲೈ: /

ಪ್ರಾಕ್ತನಮುದವಾಸತಪ: ಫಲೋನ್ಮುಖಂ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಕೃತಿನ: //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ' ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನೆನೆದು ಮೇಘಗಳ ಜಲದಿಂದ ದುಸ್ತರವಾಗಿರುವ ಪಥದಲ್ಲಿ ನೀನು ಪಯಣಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಲ್ಲ!  ಇಂಥ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಯಾರೋ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಿರಬೇಕು!' 

    ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಅಭಿಸಾರಿಕೆಗೆ ಅವಳ ಸಖಿ ಅಥವಾ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಮಾತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಅಭಿಸಾರಿಕೆ ಜೋರಾಗಿ ಮಳೆ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ  ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ದಾರಿಯು ಮಳೆನೀರಿನಿಂದ ಕೊಚ್ಚೆಯಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಕಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ! ಇಂಥ ಕಷ್ಟದಲ್ಲೂ ಅವಳು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಳೆಂದರೆ, ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಅಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ! ಇಂಥ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವಳ ಆ ಪ್ರಿಯತಮನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪುಣ್ಯಶಾಲಿ! ಇಂಥ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವನು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿರಬೇಕು ಎಂದು ನಾಯಕಿಗೆ ಅವಳ ಸಖಿ ಅಥವಾ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.