ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೊಂದು ಶ್ಲೋಕ ಬರುತ್ತದೆ -
ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತ: ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತ: ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।।
' ನಾನು ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಿ,ಅಪಾನ ಮೊದಲಾದ ವಾಯುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾದ ಅನ್ನಗಳನ್ನು ಅರಗಿಸುತ್ತೇನೆ.' ( ಭ.ಗೀ.15.14)
ನಾವು ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಅರಗಿಸುವವನು ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿ ರೂಪದ ತಾನೇ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರ ಸೇವನೆ ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತಾದರೂ ಅದು ಅರಗಬೇಕಾದರೆ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಮುಖ್ಯ. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಜಠರ ಮತ್ತು ಅದು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಮ್ಲ, ಪೆಪ್ಸಿನ್ ಮೊದಲಾದ ಕಿಣ್ವಗಳು ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕು. ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ, ಕೋಪ, ಮೊದಲಾದ ಒತ್ತಡಕಾರಕ ಅಂಶಗಳಿದ್ದರೆ ಆಹಾರಪಚನಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣ ನಾವು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಾಯುವಾದರೆ ಅಪಾನ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಗಾಳಿ. ಈಗ ನಾವು ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿರುವಂತೆ ಆಹಾರ ಗಂಟಲಿನಿಂದ ಜಠರ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕರುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಬೇಕಾದರೆ ಪೆರಿಸ್ಟಾಲಿಸಿಸ್ ಎಂಬ ಮಾಂಸಖಂಡಗಳ ಸಂಕೋಚನದಿಂದಾಗುವ ಚಲನೆಯೇ ಕಾರಣ. ಈ ಚಲನವಲನಗಳು ಸರಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಆಹಾರ ಚಲನೆ ಸರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗಂಂತನೇ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ಭಗವಚ್ಛಕ್ತಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಪಾತ್ರವೇನು? ಆ ಭಗವಚ್ಛಕ್ತಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದು ನಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೇ ಆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅಪಚಾರವಾಗುವಂಥ ಕೆಟ್ಟ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಬಾರದು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜಂಕ್ ಫುಡ್ಸ್, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು ಭರಿತ ಪಾನ್ ಜರ್ದಾ, ಧೂಮಪಾನ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಮುಂತಾದ ಅತಿಯಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಸೆಸ್ಡ್ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಸೇವಿಸಬಾರದು. ಅವುಗಳಿಂದ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಹಾಳಾಗಿ ಆಹಾರಪಚನ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗದಿರುವುದು, ಅತಿ ತೇಗು, ಅಪಾನವಾಯು (ಗ್ಯಾಸ್ ) ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.
ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರವು ಚತುರ್ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅವು, ಭಕ್ಷ್ಯ ( ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಗಿದು ತಿನ್ನಬೇಕಾದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಆಹಾರಗಳು; ಬಜ್ಜಿ, ಬೋಂಡ, ಗಟ್ಟಿ ಮಿಠಾಯಿಗಳು, ಸೇಬಿನಂಥ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಕಾಯಿಬೀಜಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ), ಭೋಜ್ಯ ( ಮೆಲ್ಲನೆ ಅಗಿಯುವ ಅನ್ನ ಮುಂತಾದ ಮೆತ್ತಗಿನ ಆಹಾರಗಳು), ಚೋಷ್ಯ ( ಹೀರುವಂಥ ಆಹಾರಗಳು; ಕಬ್ಬಿನ ರಸ, ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣಿನಂಥ ಕೆಲವು ಹಣ್ಣುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ), ಲೇಹ್ಯ ( ನೆಕ್ಕುವಂಥ ಆಹಾರಗಳು; ಚಟ್ನಿ, ಗೊಜ್ಜು ಇತ್ಯಾದಿ). ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೇಯ, ಅಂದರೆ ನೀರು, ಹಣ್ಣಿನ ರಸ, ಮೊದಲಾದ ಕುಡಿಯುವ ಆಹಾರಗಳೂ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಭಕ್ಷ್ಯ,ಭೋಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಆಗ ಪೇಯವೂ ಸೇರಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆಹಾರ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಮತೋಲನ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್ಡ್ ಫುಡ್ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ಆಹಾರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಬಗೆಗಳ ಸಮತೋಲನ ಆಹಾರವಿರಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಹದಿನೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ -
ಆಯು:ಸತ್ವಬಲಾರೋಗ್ಯಂ ಸುಖಪ್ರೀತಿವಿವರ್ಧನಾ: ।
ರಸ್ಯಾ: ಸ್ನಿಗ್ಧಾ: ಸ್ಥಿರಾ ಹೃದ್ಯಾ ಆಹಾರಾ: ಸಾತ್ವಿಕಪ್ರಿಯಾ: ।।
ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿದಾಹಿನ: ।
ಆಹಾರಾ ರಾಜಸಸ್ಯೇಷ್ಟಾ ದು:ಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾ: ।।
ಯಾತಯಾಮಂ ಗತರಸಂ ಪೂತಿ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಚ ಯತ್ ।
ಉಚ್ಚಿಷ್ಟಮಪಿ ಚಾಮೇಧ್ಯಂ ಭೋಜನಂ ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್।।
' ಆಯುಷ್ಯ, ಸತ್ವ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವ, ಸುಖ,ಪ್ರೀತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ, ರಸವತ್ತಾಗಿರುವ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ( ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಅಥವಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ), ಸ್ಥಿರವಾದ ( ಘನವಾದ), ಹೃದ್ಯವಾದ ( ಹಿತವಾದ) ಆಹಾರಗಳು ಸಾತ್ವಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ.
ಕಟುವಾದ( ಕಹಿ), ಆಮ್ಲಮಯವಾದ( ಹುಳಿ), ಅತಿಯಾದ ಉಪ್ಪಿರುವ, ಉಷ್ಣಮಯವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ( ಖಾರವಾದ), ರೂಕ್ಷವಾದ ( ಒಣಗಿದ), ಉರಿಯುವ ಆಹಾರಗಳು ರಾಜಸ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇವು ದುಃಖ, ಶೋಕ, ಹಾಗೂ ಆಮಯಗಳನ್ನು ( ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು) ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಅಡುಗೆ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಪ್ರಹರ ( ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳು) ಕಳೆದಿರುವ, ರಸವಿಲ್ಲದ, ದುರ್ವಾಸನೆ ಬೀರುವ, ಹಳಸಿದ, ಎಂಜಲಾದ, ಅಪವಿತ್ರವಾದ ಆಹಾರಗಳು ತಾಮಸಿಕ ಜನರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.' ( ಭ.ಗೀ.17.8,9,10)
ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಆಹಾರದ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸೊಗಸಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಸಿಕ ಮತ್ತು ತಾಮಸಿಕ ಆಹಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅತಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಸೆಸ್ಡ್ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಹೋಲುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸ, ತಾಜಾ ಆಹಾರಗಳು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಆಹಾರಗಳು ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ಎನ್ನಬಹುದು.
ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದಿನನಿತ್ಯದ ಚರ್ಯೆಯು ಹೇಗಿದ್ದರೆ ದುಖವಿಲ್ಲದೇ ಇರಬಹುದೆಂದು ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ಕರ್ಮಸು ।
ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವಭೋಧಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭವತಿ ದು:ಖಹಾ ।।
' ಯುಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ, ವಿಹಾರವುಳ್ಳ, ಯುಕ್ತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ಯುಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಹಾಗೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳುಳ್ಳ ಯೋಗದ ರೀತಿಯ ಜೀವನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ.' ( ಭ.ಗೀ. 6.17)
ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸರಳವಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯೋಗದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾವುದೂ ಅತಿಯೂ ಆಗಿರಬಾರದು, ಕಡಿಮೆಯೂ ಆಗಿರಬಾರದು. ಅಂತೆಯೇ, ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಸೂಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಯುಕ್ತವಾದ ವಿಹಾರ, ಅಂದರೆ ಮನರಂಜನೆ ಹಾಗೂ ಓಡಾಟ, ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು ಹಾಗೂ ಏಳುವುದು ಮಾಡಬೇಕು. ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ, ' All work and no play makes Jack a dull boy ' ( ಆಟವಿಲ್ಲದೆ ಬರಿಯ ಕೆಲಸದಿಂದ ಜ್ಯಾಕ್ ಎಂಬ ಹುಡುಗನು ಮಂಕಾಗುವನು) ಎಂಬ ಗಾದೆಯಂತೆ ಮನೋರಂಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಾರದು. ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕುಳಿತೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಹೃದಯದ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೆಲಸದ ಮಧ್ಯೆ ಆಗಾಗ ಸಣ್ಣ ವಿರಾಮಗಳು, ಓಡಾಟಗಳು, ಮನರಂಜನೆಗಳು ಇರಬೇಕು. ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ 'Early to bed and early to rise' ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಗಾದೆಯಂತೆ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಮಲಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಏಳಬೇಕು. ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಊಟ ಮಾಡಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಬಿಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಮಲಗಿದರೆ ಪಚನ ಕ್ರಿಯೆಗೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನಡಿಗೆ, ವ್ಯಾಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ, ಆಗ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಹಾರ್ಮೋನುಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಉಲ್ಲಾಸ ದೊರೆತು ದಿನವಿಡೀ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋऽಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತ: ।
ನ ಚಾತಿಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ ।।
' ಎಲೈ ಅರ್ಜುನ! ಯೋಗವು ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತೆಯೇ ಏನನ್ನೂ ತಿನ್ನದವನಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೂ ಅಥವಾ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವನಿಗೂ ಯೋಗವು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.' ( ಭ.ಗೀ. 6.16)
ಯೋಗವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಠಯೋಗ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಯಾಮಕೇಂದ್ರಿತ ಯೋಗವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಎಂಬ ವಿವಿಧ ಯೋಗಗಳಿವೆ. ಯೋಗವೆಂಬುದು ಯುಜಿರ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸುವಿಕೆ ಎಂದರ್ಥ. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೂ ಅತಿಯಾಗಬಾರದು ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಇರಬಾರದು. ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೂ ಬೇಕಾಗುವ ವಿಷಯ. ಯೋಗದ ಜೀವನ, ಸಮತೋಲನವಾದ ಜೀವನ. ಅಂಥ ಜೀವನದಿಂದ ನೆಮ್ಮದಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಯೋಗದ ರೀತಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಮನ:ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗಿ ಆತಂಕಕ್ಕೊಳಗಾದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಒಬ್ಬ ಗೆಳೆಯನಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಂತೈಸಿ, ಅವನು ಒಬ್ಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಯೋಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಲು ಹಲವು ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಇಂದು ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮಾಡುವ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಅಥವಾ ಕೌನ್ಸೆಲಿಂಗ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲವೇ? ಈ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, ಹಿತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಅನೇಕ ಉಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರಳ, ಸುಂದರ ಉಕ್ತಿಯಿದೆ-
ಯಸ್ಮಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕೋ ಲೋಕಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯ: ।
ಹರ್ಷಾಮರ್ಶಭಯೋದ್ವೇಗೈರ್ಯೋ ಮುಕ್ತ: ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯ: ।।
'ಯಾರಿಂದ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಲೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಅತಿಯಾದ ಹರ್ಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನಾಗುತ್ತಾನೆ.'
ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿದರೆ ಮನ:ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು, ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯುಂಟುಮಾಡಬಾರದು, ಅಂದರೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಒರಟಾಗಿ, ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿ ನಿಂದಿಸಬಾರದು, ಹಾಗೂ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬಾರದು. ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ, ಹಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿ, ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು, ಇತರರು ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿರೆ, ಟೀಕಿಸಿದರೆ, ನಿಂದಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಸತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸದಿದ್ದರೆ, ನಾವು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳಬಾರದು. ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಅತಿಯಾದ ಹರ್ಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವಷ್ಟು ಒಂದಿಷ್ಟು, ಇತಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ಕೊಂಚ ಉದ್ವೇಗ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಂತೋಷಕರ ಘಟನೆಯಾದಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಹರ್ಷಿತನಾದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯ ಮರೆತರೆ ನಷ್ಟ ನಮಗೇ! ಯಾರಾದರೂ ನಮಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಲು ಬಂದರೆ ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೋಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ನುಗ್ಗುವಷ್ಟು ಅಥವಾ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಚಳಿ, ಮಳೆಗಳಿಗೆ ಮೈಯೊಡ್ಡುವಂಥ ಭಯರಾಹಿತ್ಯ ಸಲ್ಲದು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಆಲಸ್ಯ ಅಥವಾ ಉಡಾಫೆತನದ ಉದ್ವೇಗರಾಹಿತ್ಯ ಇರಬಾರದು. ಒಟ್ಟಾರೆ, ಇವುಗಳು ಆದಷ್ಟು ಇರದಿದ್ದರೆ ಮನೋನೆಮ್ಮದಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ದುರ್ವ್ಯಸನ ಅಥವಾ ಅಡಿಕ್ಷನ್ ಹೇಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಹೇಗೆ ಮುಂದುವರಿದು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು -
ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ ಪುಂಸ: ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ
ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮ: ಕಾಮಾತ್ ಕ್ರೋಧೋऽಭಿಜಾಯತೇ ।
ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಂಮೋಹ: ಸಂಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮ:
ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಮಣಾತ್ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।।
' ಒಬ್ಬನು ಭೌತಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಗದಿಂದ ಆಸೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆಸೆ ಈಡೇರದಿದ್ದಾಗ ಕೋಪ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಸಂಮೋಹ ಅಥವಾ ವಿವೇಕಶೂನ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಸಂಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗಿ ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.' ( ಭ.ಗೀ.2.62,63)
ಕೃಷ್ಣನು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ವಿಷಯಸುಖಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಆಸೆ, ಹಾಗೂ ಅದು ಈಡೇರದಿದ್ದರೆ ಅದರಿಂದ ಕೋಪ ಮೊದಲಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿರುವುದು ಒಂದು ಚಟ ಅಥವಾ ದುರ್ವ್ಯಸನದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಹೇಗೆಲ್ಲಾ ತೊಂದರೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವುದಕ್ಕೇ ಹೋಗಬಾರದೆಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅದು ಮುಂದೆ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಹಾಗಾದರೆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಕಾಮ ತಪ್ನೇ ಎಂದರೆ ಹಾಗಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಾಮ ಅಥವಾ ಆಸೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋ ಭೂತೇಷು ಕಾಮೋऽಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ।
' ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದ ಕಾಮ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ!' ( ಭ.ಗೀ.7.11)
ವಿಶಾಲಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕಾಮವೆಂದರೆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಬಯಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ನಡುವಿನ ಕಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾಮವಾದರೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅದು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಿಗೂ ಬದುಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಮನಸ್ತಾಪಗಳಿಗೂ ಅನೇಕ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗುವ ಅನೈತಿಕ ಕಾಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಸೂತ್ರ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ.
ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಮುಗಿಸೋಣ -
ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।
ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂ ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋऽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ ।।
' ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ ಹೊರತು ಎಂದಿಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಲ್ಲ. ಕರ್ಮದ ಫಲದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಡ. ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆಯೂ ಇರಬೇಡ.' ( ಭ.ಗೀ.2.47)
ಇಂದೂ ಕೂಡ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಚಾರ. ಅನೇಕರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಫಲ ಏನಾಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಆ ಫಲದ ಕಾರಣ ಪಾಪ, ಪುಣ್ಯಗಳು ಬರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹಾಗೂ ಆತಂಕವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯೋಧನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಆತಂಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಧಾರದಿಂದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮೂಲದ ಕಾರ್ಯಗಳಾದರೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಯುದ್ಧ, ಆಡಳಿತ ಮೂಲದ ವೃತ್ತಿಗಳು. ಕೆಲವರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರವಾದರೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸೇವೆ. ಈ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಂದಿತು. ನಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರ, ನೈತಿಕತೆ, ಕಾನೂನು, ಇವುಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಅದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ।।
' ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಧಿಸಿದುದನ್ನು ಅರಿತು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.' ( ಭ.ಗೀ.16.24)
ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.
ಅಂತೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಫಲಕ್ಕೆ ನಾವು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸಿಡಬೇಕೇ ಹೊರತು ಅದರ ಫಲ ಬರಲೇಬೇಕೆಂದು ಆದರ ಹಿಂದೆ ಓಡಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಬರದಿರಬಹುದು. ಹಾಗಾಗಿ ಫಲ ಬಂದರೆ ಮಾತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತಾಗಬಾರದು. ಅಂತೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆಯೂ ಇರಬಾರದು. ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ಆನಂದ ಪಡಬೇಕು. ಫಲಗಳು ಎಷ್ಟು ಬರಲಿ ಬಿಡಲಿ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಆಗ ನಾವು ನಿಶ್ಚಿಂತವಾದ ಆತಂಕರಹಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು.
ಹೀಗೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನೇಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
