ಕಾಳಿದಾಸನ ಶೃಂಗಾರತಿಲಕ -೨

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಆಯಾತಾ ಮಧುಯಾಮಿನೀ ಯದಿ ಪುನರ್ನಾಯಾತಿ ಏವ ಪ್ರಭು:

 ಪ್ರಾಣಾ: ಯಾಂತು ವಿಭಾವಸೌ ಯದಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮಗ್ರಹಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇ ।

ವ್ಯಾಧ: ಕೋಕಿಲಬಂಧನೇ ವಿಧುಪುರಿಧ್ವಂಸೇ ರಾಹುಗ್ರಹ: 

ಕಂದರ್ಪೇ ಹರನಯನದೀಧಿತಿರಿಯಂ ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರೇ ಮನ್ಮಥ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    "ಮಧುಮಾಸದ ರಾತ್ರಿಯು ಬಂದಿದೆ! ನನ್ನ ಪ್ರಭು ಈಗಲೂ ಬರದಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದಗ್ಧವಾಗಿಹೋಗಲಿ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ ನಾನೊಬ್ಬ ವ್ಯಾಧನಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ! ಆಗ ನಾನು ಕೋಗಿಲೆಯನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಬಹುದು! ಅಥವಾ ರಾಹುಗ್ರಹವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ! ಆಗ ಚಂದ್ರಮಂಡಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಹುದು! ಇಲ್ಲವೇ ಹರನ ಮೂರನೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ಅಗ್ನಿಯಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ! ಆಗ ಕಂದರ್ಪನನ್ನು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಬಹುದು! ಅಥವಾ ನಾನು ಮನ್ಮಥನಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ! ಆಗ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರನನ್ನು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳಿಸಬಹುದು!" 

     ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲೋ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲವಾದರೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಈಗ ಮಧುಮಾಸ ಅಥವಾ ವಸಂತಕಾಲ ಬಂದಿದೆ. ಆ ಮಧುಮಾಸದ ಸುಂದರವಾದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನ ವಿರಹದಲ್ಲಿರುವ ನಾಯಕಿ, ಈಗಲೂ ಪ್ರಿಯತಮನು ಬರದಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ದಗ್ಧವಾಗಿಹೋಗಲಿ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ! ಒಂದು ವೇಳೆ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ, ಅವಳು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಧನಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಹಾಡುವುದರಿಂದ ವಿರಹವೇದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕೋಗಿಲೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಂಧಿಸಬಹುದೆಂದು! ಅಥವಾ ರಾಹುಗ್ರಹವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ! ಇದರಿಂದ ವಿರಹವೇದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸುಂದರವಾದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಗ್ರಹಣದಿಂದ ನುಂಗಿ ನಾಶಮಾಡಲೆಂದು! ಇಲ್ಲವೇ ಶಿವನ ಮೂರನೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ಅಗ್ನಿಯಾಗಲೆಂದು ಆಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಹೂಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಮವೇದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮನ್ಮಥನನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲೆಂದು! ಕೊನೆಗೆ ಮನ್ಮಥನೇ ಆಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ, ತನ್ನ ಪ್ರಾಣೇಶ್ವರನು ಹೇಗೆ ತನ್ನಿಂದ ದೂರಾಗಿ ಮನ್ಮಥನ ಮೂಲಕ ತನಗೆ ಕಾಮಬಾಧೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ತಾನೇ ಮನ್ಮಥನಾಗಿ ಆ ಕಾಮಬಾಧೆಯ ಪರಿಚಯ ಅವನಿಗೆ ಮಾಡಿಸಲೆಂದು! ಹೀಗೆ ತನಗೆ ವಿರಹವೇದನೆ ಹಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ನಾಲ್ವರ ಮೇಲೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಳು ಆಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ!

      ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿಗಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳನ್ನು ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪದ್ಯದ ಮೆರುಗು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು. 

    ಇಲ್ಲಿ ಅಸಂಭವವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸಂಭವನೀಯವೆಂಬಂತೆ ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅಲಂಕಾರವಿದೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೧೦೨

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಕಿಂ ಕೃತಮನೇನ ಮರುತಾ ಮಾಧವಿಕಾಕುಸುಮಸೌರಭಂ ವಹತಾ ।

ಆಶ್ಲಿಷ್ಟಭ್ರಮರೀಕೋऽಪ್ಯೌತ್ಕಂಠ್ಯಂ ಮಧುಕರೋ ನೀತ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   " ಆಹಾ! ಮಾಧವಿಕಾಲತೆಯ ಕುಸುಮಗಳ ಸೌರಭವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದ ಈ ಮಂದಮಾರುತವು ಏನು ಮಾಡಿತು?! ಭ್ರಮರಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದ್ದ ಭ್ರಮರವನ್ನೂ ಉತ್ಕಂಠವಾಗಿಸಿತು!" 

   ಮತ್ತೊಂದು ಸುಂದರ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೃಂಗಾರರಸವನ್ನು ಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಕವಿ! ಇಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರವು ಭ್ರಮರಿಯನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಆಲಿಂಗಿಸಿದೆ! ಆದರೆ ಮಾಧವಿಕಾಲತೆಯ ಹೂಗಳ ಸೌರಭವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದ ಮಂದಮಾರುತವು ಆ ಭ್ರಮರವನ್ನೂ ಉತ್ಕಂಠವಾಗಿಸಿದೆ! ಅಂದರೆ ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಆಲಿಂಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮಾಧವಿಕಾ ಲತೆಯ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದ ಮಂದಮಾರುತದಿಂದ ಅವನ ಕಾಮ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿ ಅವನು ಉತ್ಕಂಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ! 

    ಭರತನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ,' 'ವಿಭಾವಾನುಭಾವವ್ಯಭಿಚಾರಸಂಯೋಗಾತ್ ರಸನಿಷ್ಪತ್ತಿ:' ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ, ವಿಭಾವ, ಅನುಭಾವ, ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವ ಅಥವಾ ಸಂಚಾರಿಭಾವಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಸವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ವಿಭಾವ ಎಂದರೆ ರಸಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಲಂಬನ ವಿಭಾವ ಮತ್ತು ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾವ ಎಂದು ಎರಡು ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಆಲಂಬನ ವಿಭಾವ, ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ ಅಥವಾ ಆಧಾರ. ಇಲ್ಲಿನ ಶೃಂಗಾರ ರಸದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ, ನಾಯಕಿಯರೇ ಆಲಂಬನ ವಿಭಾವದ ಅಂಗಗಳು. ಉದ್ದೀಪನ ವಿಭಾವವೆಂದರೆ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಅಂಶಗಳು. ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ, ಮಾಧವಿಕಾ ಲತೆಯ ಪುಷ್ಪಗಳ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತರುವ ಮಂದಮಾರುತ. ಅನುಭಾವವೆಂದರೆ ಬಾಹ್ಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕ, ನಾಯಕಿಯರ ಆಲಿಂಗನ. ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಅಥವಾ ಸಂಚಾರಿಭಾವವೆಂದರೆ, ಬಂದು ಹೋಗುವ ಭಾವಗಳು. ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವ ಎಂದರೆ ಬದಲಾವಣೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಅರ್ಥ. ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಾವ, ನಾಯಕನ ಉತ್ಕಂಠತೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ರಸದ ಸೊಗಸಾದ ನಿರೂಪಣೆಯಿದೆ. 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೧೦೧

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಮಧುಕರ ತವೈವ ಧನ್ಯಂ ಜನುರಭಿತೋ ವನ್ಯಮನ್ಯದುತ್ಸೃಜತ: ।

ಯಸ್ಯ ಪ್ರೇಮಾಬಂಧೋ ಮಾಲತ್ಯಾಂ ಯತ್ರ ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   " ಎಲೈ ದುಂಬಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವೇ ಧನ್ಯ! ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಇತರ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಿಟ್ಟು ಮಾಲತೀ ಪುಷ್ಪದಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮಾನುಬಂಧದಲ್ಲಿರುವೆ! ಅಂತೆಯೇ ಮಾಲತೀ ಪುಷ್ಪದ ಪ್ರೇಮವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಇದೆ!" 

   ಕವಿಯು ವಿವಿಧ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಮಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಮಾಲತೀ ಪುಷ್ಪದಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮಾಲತೀ ಪುಷ್ಪವೂ ಅದರಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.‌ ಕವಿಯು ಏನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರೇಮಿಯೊಬ್ಬನು ಎಲ್ಲಾ ಸುಂದರ ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಹೆಣ್ಣೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಇದರ ಸೂಚನೆ. ದುಂಬಿಯು ನಾಯಕನನ್ನೂ ಮಾಲತಿ ಪುಷ್ಪವು ನಾಯಕಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ದುಂಬಿ ಅಥವಾ ನಾಯಕನ ಜನ್ಮವೇ ಧನ್ಯವೆಂದು ಕವಿಯು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. 

ಕಾಳಿದಾಸನ ಶೃಂಗಾರತಿಲಕ -೧

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಬಾಹೂ ದ್ವೌ ಚ ಮೃಣಾಲಮಾಸ್ಯಕಮಲಂ ಲಾವಣ್ಯಲೀಲಾಜಲಂ

    ಶ್ರೋಣೀ ತೀರ್ಥಶಿಲಾ ಚ ನೇತ್ರಸಫರೀ ಧಮ್ಮಿಲ್ಲಶೈವಾಲಕಮ್ ।

ಕಾಂತಾಯಾ: ಸ್ತನಚಕ್ರವಾಕಯುಗಲಂ ಕಂದರ್ಪಬಾಣಾನಲೈ 

   ರ್ಧಗ್ಧಾನಾಮವಗಾಹನಾಯ ವಿಧಿನಾ ರಮ್ಯಂ ಸರೋ ನಿರ್ಮಿತಮ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

     ' ಈ ಕಾಂತೆಯ ಬಾಹುಗಳೆರಡೂ ಕಮಲದಂಟುಗಳು! ಇವಳ ಮುಖವು ಕಮಲಪುಷ್ಪ! ಇವಳ ಲಾವಣ್ಯವು ಲೀಲಾಜಲ! ಇವಳ ನಿತಂಬಗಳು ಸರೋವರದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು! ಇವಳ ಕಂಗಳು ಸಫರೀ ಮೀನುಗಳು! ಇವಳ ಕೇಶರಾಶಿ, ಶೈವಾಲ! ಇವಳ ಸ್ತನಯುಗ್ಮವು ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಜೋಡಿ! ಆಹಾ! ಕಂದರ್ಪನ ಬಾಣಗಳ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ದಗ್ಧರಾದ ನವಯುವಕರು ಮೀಯಲು ವಿಧಿಯು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ರಮ್ಯ ಸರೋವರ ಇವಳು!' 

       ಶೃಂಗಾರತಿಲಕವೆಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಶೃಂಗಾರ ಪದ್ಯಗಳ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಗುಚ್ಛ, ಕಾಳಿದಾಸನ ರಚನೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮತವಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಇದು ಕಾಳಿದಾಸನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬೇರಾರೋ ರಚಿಸಿರುವ ಕಾವ್ಯ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಹೇಗೇ ಇದ್ದರೂ ಪದ್ಯಗಳು ಸೊಗಸಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕೇನೂ ತೊಂದರೆಯಿಲ್ಲ. 

    ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಒಂದು ಸುಂದರ, ರಮ್ಯ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವಳ ಬಾಹುಗಳೆರಡೂ ಕಮಲದ ದಂಟುಗಳಂತೆ ತೆಳ್ಳಗೆ ಕೋಮಲವಾಗಿವೆ! ಅವಳ ಮುಖ ಕಮಲದಂತೆ ಇದೆ! ಅವಳ ಲಾವಣ್ಯ ಅಥವಾ ಸೌಂದರ್ಯ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಜಲದಂತಿದೆ! ಅವಳ ನಿತಂಬಗಳು ಆ ಸರೋವರದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಂತೆ ದುಂಡಾಗಿ ನುಣ್ಣನೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ! ಅವಳ ಕಂಗಳು ಸಫರೀ ಮೀನುಗಳಂತೆ ಚಂಚಲವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ! ಅವಳ ಕೇಶರಾಶಿ, ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಹಸಿರು ಶೈವಾಲದಂತೆ ಸೊಂಪಾಗಿದೆ! ಅವಳ ಸ್ತನಯುಗ್ಮವು ಸದಾ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿಯೇ ಈಜುವ ದುಂಡಾದ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಜೋಡಿಯಂತಿದೆ! ಹೀಗೆ ಅವಳ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಾಂಗಗಳೂ ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ! ಅವಳ ಅಗಾಂಗಗಳು ಸರೋವರದ ಅಂಶಗಳೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವಳೇ ಆ ರಮ್ಯ ಸರೋವರ ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಇಲ್ಲಿ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರ ಇದೆ. ಇಂಥ ರಮ್ಯ ಸರೋವರವನ್ನು ವಿಧಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಏಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ? ಕಂದರ್ಪ ಅಥವಾ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ದಗ್ಧರಾದ ನವಯುವಕರು ಈ ರಮ್ಯ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮಿಂದು, ಅಂದರೆ ಅವಳೊಡನೆ ರಮಿಸಿ, ಆ ಕಾಮಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ತಂಪಾಗಲೆಂದು! ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮಬಾಣಗಳ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದೂ ಅದನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಣ್ಣೆಂಬ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀಯುವ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಬಹಳ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ! ಹೀಗೆ ಹೆಣ್ಣು, ವಿಧಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ನೀಡಿರುವ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾದ, ಅಪೂರ್ವ ಕಾಣಿಕೆ! 

    

ಸುಂದರೀಶತಕ -೧೦೦

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ತ್ವಮಧಿಕಗುಣಾಸಿ ಮಾಲತಿ ಮಲ್ಲೀಲವಲೀಲವಂಗಲತಿಕಾಭ್ಯ: ।

ಸಕಲಲತಿಕಾನುಸಾರೀ ಯಯಾ ನಿಬದ್ಧ: ಷಡಂಘ್ರಿರಪಿ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    " ಹೇ ಮಾಲತಿ! ನೀನು ಮಲ್ಲಿಕಾ, ಲವಲೀ, ಲವಂಗಾದಿ ಲತೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವೆ! ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಲತೆಗಳ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗುವ ಈ ಆರು ಕಾಲುಗಳ ದುಂಬಿಯನ್ನೂ ನೀನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿರುವೆ!" 

   ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸೊಗಸಾದ ಶೃಂಗಾರ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ! ಇಲ್ಲಿ ಆರು ಕಾಲುಗಳ ದುಂಬಿ, ಒಬ್ಬ ಚಂಚಲಮನಸ್ಕ ನಾಯಕನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಲತೆಗಳು, ಸುಂದರ ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ಲತೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಾಲತೀ ಲತೆ, ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಾಯಕಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಲತೆಗಳ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗುವ ದುಂಬಿಯಂತೆ ಹಲವಾರು ಹೆಣ್ಣುಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಮಿಸುವ ನಾಯಕ, ಚಂಚಲಮನಸ್ಕನಾದ ರಸಿಕ. ಆದರೆ ಅಂಥವನನ್ನೂ ಮಾಲತೀ ಲತೆಯು ತನ್ನ ಅಧಿಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ದುಂಬಿಯನ್ನು ಇನ್ನೆಲ್ಲೂ ಹೋಗದಂತೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿರುವಂತೆ, ನಾಯಕಿಯು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗದಂತೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಳೆ! ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿದ್ದರೆ ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು, ಚಂಚಲನಾದ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಳಿ ಹೋಗದಂತೆ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಬಹುದೆಂದು ತಾತ್ಪರ್ಯ. 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೯೯

ಅಪಕೃತಯೇ ತವ ಪದ್ಮಿನಿ ಸಹವಾಸೋ ಭವತಿ ಹಂತ ಕುಮುದಿನ್ಯಾ: ।

ತ್ವಯಿ ನಿಶಿ ನಿಶಿ ಸ್ವಪತ್ಯಾಮನಯಾ ಯನ್ನೀಯತೇ ಮಧುಪ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

     ' ಅಯ್ಯೋ ಪದ್ಮಿನಿ! ಆ ಕುಮುದಿನಿಯ ಸಹವಾಸ ನಿನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ ! ಪ್ರತಿ ರಾತ್ರಿಯೂ ನೀನು ಮಲಗಿದಾಗ ಅವಳು ಆ ಜೇನ್ದುಂಬಿಯನ್ನು ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾಳೆ!' 

     ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ! ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಪದ್ಮಿನಿ ಅಥವಾ ಕಮಲ ಪುಷ್ಪಕ್ಕೆ ಕುಮುದಿನಿ ಅಥವಾ ನೈದಿಲೆಯ ಸಹವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದು, ಅಂದರೆ ಹತ್ತಿರ ಇರುವುದು ತೊಂದರೆಯಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಪದ್ಮಿನಿ ಅಥವಾ ಕಮಲ, ಮುದುಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಮಲಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಕುಮುದಿನಿ ಅಥವಾ ನೈದಿಲೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ಅದು ಮುದುಡಿದ ಕಮಲದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜೇನ್ದುಂಬಿಯನ್ನು ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ! ಇದನ್ನೇ ಶೃಂಗಾರದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದಾಗ, ಒಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ಅಥವಾ ಪ್ರೇಮಿಗೆ ( ಕಮಲ) ಸೇರಿದ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಅವಳು ಮಲಗಿದಾಗ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣು ( ನೈದಿಲೆ) ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಮೊದಲ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಅಥವಾ ತೊಂದರೆ ತರುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ! ಹಾಗಾಗಿ ಅಂಥ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿನ ಸಹವಾಸ, ಅಥವಾ ಹತ್ತಿರ ಇರುವುದು ಈ ಮೊದಲ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಅಥವಾ ತೊಂದರೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂಥ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹೆಣ್ಣಿನ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರಬೇಕೆಂದು ಕವಿಯು ಅನ್ಯೋಕ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ! 

ಸುಂದರೀಶತಕ -೯೮

ಅಂಕಗತಸ್ಯ ಕುಮುದಿನಿ ಮತ್ತೋ ಮಧುಪ: ಪ್ರಸುಪ್ತ ಇತಿ ಮನ್ಯೇ ।

ಸಂಭಾವಯತಿ ಸರೋಜಂ ಯನ್ನ ವಿನಿದ್ರಂ ಸಮಾಗತ್ಯ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ನಾಯಕಿಯು ಕುಮುದಿನಿ ಅಥವಾ ನೈದಿಲೆ ಪುಷ್ಪಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, " ಎಲೈ ಕುಮುದಿನಿ! ನಿನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮದಿಸಿದ ಜೇನ್ದುಂಬಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ! ಏಕೆಂದರೆ ಬೆಳಗಾದಾಗ ಕಮಲಪುಷ್ಪವು ನಿದ್ರೆ ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದಾಗ ಅದು ಕಮಲದ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ!" 

    ಇದೊಂದು ಸೊಗಸಾದ ಶೃಂಗಾರ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿ.‌ ಅನ್ಯೋಕ್ತಿ ಎಂದರೆ, ಒಂದು ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲು ಬೇರೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು. ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಅಲಂಕಾರ, ಅಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಅಂದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಲ್ಲದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರಸ್ತುತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯು ಕುಮುದಿನಿ ಅಥವಾ ನೈದಿಲೆ ಮತ್ತು ಜೇನ್ದುಂಬಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಕುಮುದಿನಿ ಅಥವಾ ನೈದಿಲೆ ಅಥವಾ ನೀಲ ಕಮಲ, ರಾತ್ರಿ ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿನ ರಸವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕುಡಿದು ಮದಿಸಿದ ಜೇನ್ದುಂಬಿಯು ಅದರಲ್ಲೇ ಸೇರಿಹೋಗಿ ಮಲಗಿದೆ ಎಂದು ನಾಯಕಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವಳು ಆಶ್ವಾಸನೆಯಿಂದ ಕೊಡುವ ಕಾರಣವೆಂದರೆ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಕಮಲ ಪುಷ್ಪವು ಅರಳಲು, ಆ ಜೇನ್ದುಂಬಿ ಅದರ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು. ಅಂದರೆ ಆ ಜೇನ್ದುಂಬಿಗೆ ಕುಮುದಿನಿಯಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ಕಮಲದ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯು ಕುಮುದಿನಿ ಮತ್ತು ಜೇನ್ದುಂಬಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ರತಿಕ್ರೀಡೆಯಾಡಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನು ಬೇರೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಅವಳನ್ನು ಕಾಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕುಮುದಿನಿಗೆ ಹೇಳುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ತಾನೇ ಆಶ್ವಸಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಒಬ್ಬಳ ಬಳಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತಿ ದೊರೆತ ನಂತರ ಇನ್ನೊಬ್ಬಳೇಕೆ?